“Innviðir” – enn af dreggjum dagsins

Þann 22. janúar síðastliðinn opnaði sýningin Innviðir í Ljósmyndasafni Reykjavíkur. Þar gefur að líta safn eyðibýlamynda eftir ljósmyndarann Orra, en myndirnar eru teknar á rúmum áratug, frá 1999 til 2010. Sýningin mun standa til 8. maí næstkomandi og er full ástæða til þess að hvetja lesendur til þess að gera sér ferð í safnið á þeim tíma og skoða hana.

Eyðibýlin sem skreyta náttúru landsins til sjávar og sveitar hafa lengi heillað ljósmyndara sem ághugamenn, en líkt og Davíð Stefánsson bendir á í umfjöllun sinni um Innviði á vef Ljósmyndasafnsins hefur sú athygli aðallega “beinst að ytra byrði húsanna; á samhengi sjálfra bygginganna við umhverfi sitt og íslenskt landslag.“ Ennfremur, segir Davíð, hafa þessar myndir “gjarnan verið svarthvítar og sveipaðar rómantískri mystík.“ Ekki þarf annað en að gera einfalda leit á google eða flickr undir leitarorðinu “eyðibýli“ til þess að átta sig á því hvað Davíð á við.

Ljósmyndir Orra eru af nokkuð öðrum toga. Eins og nafn sýningarinnar gefur raunar til kynna er það ekki ytra byrðið sem hann beinir sjónum sínum að. Það sem hins vegar einkennir myndir hans fyrst og fremst er einfaldleikinn – í öllum sínum fjölbreytileika og dýrð. Orri notast við einfalda belgmyndavél og þá einu lýsingu sem viðfangið býður uppá hverju sinni. Þannig fær maður á tilfinninguna að athöfnin sjálf – föngun augnabliksins – hafi sterka nærveru og mikilvægi í verkum Orra; “að mæta einn í yfirgefið hús, oft fjarri mannabyggðum, og dvelja þar tímunum saman; einn með myndavél og ekkert annað til að skrásetja hverfandi veruleika, skrásetja veðrunina og híbýli sem stundum hafa verið yfirgefin með yfirvegun en oft í augljósum flýti“ (Davíð Stefánsson, 2011). Þannig finnst mér ég sjá í myndunum meiri tengsl við viðfangsefnið en maður sér í mörgum öðrum verkum af sama toga. Mér finnst eins og Orri mæti efniviðnum á annan og e.t.v. opnari hátt en margir. Líkt og hanns spyrji efniviðinn, “hvað vilt þú segja mér?“, í stað þess að ráðast til atlögu með það í huga að “skapa eitthvað úr honum“. Þannig finnst mér ég sjá ákveðna virðingu í verkum hans – hann er ekki að reyna að búa eitthvað til, eða skapa einhverja stemmingu, heldur að draga fram það sem þegar er til staðar.

Eyðibýli og önnur yfirgefin rými búa yfir krafti til þess að vekja upp vangaveltur, spurningar og jafnvel minningar í hugum þeirra sem þau heimsækja. Spruningar varðandi þau líf sem þar hafa dvalist, glaðst og syrgt; öll þau tíðindi, þau leyndarmál eða skvaldur sem veggirnir hafa lifað; það umstang sem e.t.v. varð þegar húsið var yfirgefið, og þá eftirsjá sem íbúar þess glímdu e.t.v. við; en líka það líf sem húsið hefur átt síðan, sem eyðibýli. “Þannig er hver ljósmynd Orra eins konar föngun á tómi og hinu ósvaraða“, segir Davíð Stefánsson svo fallega í umfjöllun sinni. Þótt ég geri mér grein fyrir hvað við er átt finnst mér samt erfitt að sjá tómið í ljósmyndum Orra. Fyrir mér eru þær föngun á því sem er og verður eftir. Þær fanga þrautseigju hlutanna og ekki bara það sem stendur eftir ósvarað heldur fyrst og fremst allt hið óyrta – það sem er en verður aldrei sagt í orðum.

Efnishyggja er, þrátt fyrir að vera allsráðandi, litin hornauga í vestrænu nútímasamfélagi. Það er yfirborðskennt og grunnhyggið að elska dauða hluti, enda eru þeir allra síst það sem skiptir máli í lífinu. Þessi mótsagnarkenndi veruleiki okkar getur verið vandlifaður – enda lifum við í raun í stöðugri mótsögn við þau gildi sem við teljum okkur trú um að við höfum. Við elskum hlutina okkar, bílinn, húsið, eldhúsinnréttingun og fötin, og við gætum ekki hugsað okkur lífið án þeirra! Við neytum og neytum sem aldrei fyrr, en teljum okkur um leið trú um að þetta sé nú ekki það sem skiptir okkur máli, aldeilis ekki. Það sem hjálpar okkur að halda þessum feluleik gangandi er m.a. það að við þurfum sjaldan að horfast í augu við afurðir neyslunnar. Allur úrgangurinn, allt það sem er úr sér gengið og hefur verið skipt út er með hraði hrifsað út úr glansmyndinni og hverfur okkur sjónum, eins og dögg fyrir sólu. Allt hefur sinn rétta stað og tilvera okkar í efnisheiminum einkennist af því að viðhalda þessu kerfi – ruslið fer í tunnuna og hverfur okkur sjónum. Þetta er jafnframt það sem við teljum greina okkur frá hinum – frá “frumstæðum“ samfélögum fortíðar, og frá óagaðri og ófyrirsjáanlegri náttúru.

Í daglegri umgengni okkar við efnisheiminn er því lítil áskorun fólgin. Á meðan hlutirnir eru “eins og þeir eiga að vera“ (og minna umfram allt ekki á raunverulegt efnishyggjueðli okkar) leiðum við hugann sjaldan að þeim. En líkt og kemur svo sterkt fram í ljósmyndum Orra er raunin hins vegar önnur þegar komið er inn í yfirgefið hús – skyndilega verður efnisheimurinn svo augljós, áþrengjandi og þrúgandi. Skyndilega fær allt það sem aldrei var virt augliti að stela senunni – allt hið óyrta fær, í krafti þagnarinnar, orðið.

Þetta gerist ekki síst vegna þess að við þessar aðstæður fær efnisheimurinn frjálsar hendur og ferli eins og niðurrif, grotnun og eyðilegging fá að vinna óáreitt. Fyrr en varir er reiðan orðin að óreiðu þar sem öllu ægir saman. Hlutir falla og blandast saman, vefjast og hlykkjast hver um annan og sameinast í annarlega og illskilgreinanlega blendinga; þak og veggir blandast gólfi, gleri, málningu og veggfóðri, og innviðir bygginga, pípur, skólplagnir og stoðir – allt sem á að vera okkur hulið – berar sig framaní okkur. Á sama tíma ryður náttúran sér leið inn í byggingarnar, sem áður voru skýrt aðgreindar frá henni. Vatn seytlar um op og sprungur, gras grær á þaki og mosi á veggjum og gólfi. Fuglar koma sér fyrir í gluggakistum og þakbitum, flugur í gluggum og mýs í veggjum. Úr verður einn hrærigrautur sem brýtur algerlega í bága við hið hefðbundna kerfi og mörkin milli aðgreindra flokka eins og náttúru og menningar verða fljótandi og óljós.

Slíkir staðir falla því ekki að agaðri, vestrænni heimsmynd okkar og kannski er þetta framandleikinn sem heillar okkur við þá. Þeir eru fangaðir í annarlegu og illskilgreinanlegu ástandi á milli vita – þeir eru hvorki né; ekki fortíð, ekki nútíð; ekki samfélag, ekki náttúra; ekki lifandi, ekki dauðir. Eða væri kannski nær að segja að þeir séu “bæði og“? Kannski það. Kannski er það einmitt í eyðibýlum eins og þeim sem Orri birtir okkur að við getum gert okkur grein fyrir því að það eru í rauninni engin skýr mörk. Og, jafnframt eru þessar dreggjar hversdagsins áminning um það hvað tilvera okkar er hlutbundin – hvað hlutirnir skipta okkur miklu máli og hve lengi þeir eru tilbúnir til að bera því þögult vitni.

Allar ljósmyndir í pistlinum eru til sýnis á sýningunni Innviðir í Ljósmyndasafni Reykjavíkur og eru birtar með leyfi Orra.