„Almannahagsmunir“ eða stjórnmál mismunarins á stjórnlagaþingi

Sá magnaði áhugi sem komandi stjórnlagaþingi er sýndur með fjölda framboða er vonarglæta í myrkri svartsýninnar. Stjórnlagaþingið er lýðræðisleg æfing, alveg eins og hin kröftugu mótmæli í kringum hrunið og þar áður mótmælin vegna Kárahnjúkavirkjunar, alveg eins og þjóðfundir eða alþingiskosningar. En sérstaða þess er að fulltrúar þjóðarinnar, kosnir utan flokka, setja þjóðinni grundvallarreglur og -gildi í fyrsta skiptið. Með því er inntak lýðræðisins, að stjórnvaldið liggi hjá fólkinu að einhverju leyti formlega viðurkennt. Án þess að ætla þinginu of stórt hlutverk er áhugavert að líta á það og umræðurnar í kringum það sem möguleika á nýrri tegund af lýðræðislegri samræðu. En hvernig samræðu og samræðu milli hverra?

Sérhagsmunir í stað almannahagsmuna
Af orðum frambjóðenda til stjórnlagaþings má greina mikla óánægju með stöðu lýðræðisins og stjórn landsins, meðal annars að við stjórnvölin hafi setið talsmanneskjur sérhagsmuna en ekki fulltrúar fólksins. Margir hyggjast fara inn á stjórnlagaþing sem fulltrúar almennings og standa vörð um almannahagsmuni. Aðrir leggja áherslu á að vernda mannréttindi og jafnvel sérstök gildi ákveðinna hópa og samtök hafa verið stofnuð til að hvetja frambjóðendur til að hafa slík gildi að leiðarljósi. Í ljósi þess að stjórnmálaumræða á Íslandi á það til að flokkast í tvo andstæða póla, er ástæða til að kætast yfir því að um þessar tvær áherslur hefur ekki enn spunnist orðræða um að almannahagsmunir annars vegar og réttindi og gildi ákveðinna félagshópa séu andstæður sem útiloki hvor aðra. En ekki er sopið kálið þótt í ausuna sé komið. Skuggahlið hugmyndarinnar um almannahagsmuni er nefnilega sú að hún á það til að þagga eða jaðarsetja þær manneskjur og hópa sem eru staddir á jaðri hins „almenna“ og „venjulega“.

Í þessu samhengi er áhugavert að skoða hvaða stöðu mannréttindi og gildi jaðarhópa hafa í umræðunni um almannahagsmuni. Stjórnmálaheimspekingurinn Iris Marion Young, sem hefur gefið út tvær bækur um lýðræði, og fjallað um ígrundað samræðulýðræði (e. deliberative democracy) færir rök fyrir því að mismunur (e. difference) sé auðlind fyrir lýðræðislega samræðu. Með vísun í kenningar hennar færi ég rök fyrir því að áhersla á hugmyndina um almannahagsmuni geti staðið raunverulegu lýðræði fyrir þrifum.

Ígrundað samræðulýðræði: sérhagsmunum úthýst
Hugmyndir um ígrundað lýðræði eða samræðulýðræði ganga út á að leggja áherslu á þá grunnhugmynd lýðræðis að ákvarðanir stjórnvalda og löggjöf sé ekki lýðræðisleg nema að allir sem þurfa að lúta lögunum taki á einhvern hátt þátt í ferlinu sem leiðir að þeim, sameiginlega.¹ Það felur í sér að styrkja þarf opinberan vettvang stjórnmálalegrar samræðu, bæði innan og utan þings, svo að rökræðuferli geti átt sér stað þar sem sem flestar hliðar máls heyrast og niðurstaða verði svo tekin í ljósi bestu raka, með skynsemina að leiðarljósi. Hugmyndin er mótvægi við þá þróun lýðræðisríkja að sérhagsmunir, peningaöfl og viðhald flokkavalds eigi stærstan þátt í þeim ákvörðunum sem eru teknar. Fólk með ólíkan bakgrunn og lífsskoðanir komi að umræðunni með opinn huga, án þess að vera með ákveðnar skoðanir á forgangsröðun og niðurstöðu samræðunnar. Lykilatriði er að vilji sé til að vinna að hagsmunamálum almennings og komast að sameiginlegri niðurstöðu. Til að ígrundað samræðulýðræði geti gengið er nauðsynlegt að jöfnuður ríki meðal fólksins, í það minnsta að borgarar hafi jöfn tækifæri til að starfa við og tjá sig um stjórnmál og að skoðanir allra séu jafn réttháar. Nauðsynlegt er að fólk hefji sig yfir það sem greinir það að, mismuninn, þannig muni nást bestu ákvarðanirnar.

Sundrar mismunurinn lýðræðislegri samræðu?

Þegar þjóðir lenda í efnahagshruni eða stjórnmálakreppu er algengt að upp komi hugmyndir um að sameina verði sundraða þjóð. Í kenningum um ígrundað samræðulýðræði falla tengsl fólks við ákveðna félagshópa, svo sem stétt, kyn, uppruna og kynhneigð oft undir það sem greinir fólk að og sett fram sem takmarkandi og jafnvel eyðileggjandi fyrir lýðræðislega samræðu. Þannig eru samtök sem stunda „sjálfsmyndarpólitík“ (e. identity politics), þ.e.a.s. setji fram kröfur og komi með innlegg í stjórnmálaumræðu í krafti ákveðinnar reynslu sem tengist félagslegri stöðu og sjálfsmynd, sökuð um að grafa undan sameiginlegum samræðugrundvelli borgaranna um mál sem varða almannahagsmuni.² Iris Marion Young mælir gegn því að litið sé á mismun og margbreytileika sem sundrandi afl sem ógnar einingu og mögulegu samkomulagi. Hún er sammála því að í lýðræðislegri samræðu verði fólk að horfa lengra en sem nemur eigin hagsmunum. Hins vegar heldur hún því fram að slík umræða verði aldrei raunverulega almenn nema þar eigi sér stað gagnrýnar samræður milli þeirra mörgu mismunandi félagslegra sjónarhorna sem eru til staðar í samfélaginu. Jafnvel þótt rökræðuferlið sé úthugsað og skipulagt eru ákvarðanir ekki lýðræðislegar ef samfélagið sem um ræðir þjáist af djúpstæðu óréttlæti þar sem móttökuskilyrðin eru dræm fyrir þarfir og hugmyndir þeirra sem standa utan við „almannahagsmuni“. Ennfremur er þannig rökræða líklegri til að skila betri lausnum á vandamálum almennings heldur en sú sem leggur mismun til hliðar.³ Hvernig færir hún rök fyrir því?

Stjórnmál mismunarins
Young vill tala um „mismunarstjórnmál“ í stað „sjálfsmyndarstjórnmála“. Samkvæmt henni er félagslegur hópur samansafn persóna sem eru aðgreindar frá öðrum vegna menningar, hefða, sérstakra þarfa eða getu, eða kerfislægra valdatengsla. Kerfislæg valdatengsl skapa þær hömlur eða forréttindi sem skilyrða athafnir fólks og möguleika. Hömlurnar og forréttindin birtast í allri uppbyggingu samfélagsins, jafnt þvingandi viðmiðum (til dæmis því að minna mark er tekið á þeim sem tala íslensku með hreim) sem og efnislegu umhverfi (gangandi fólk hefur forgang umfram þá sem nota hjólastóla). Slík stigveldistengsl eru óréttlát að svo miklu leyti sem þau gefa sumum kost á að hafa mikla stjórn á eigin lífi og lífum annarra, eða að þróa og nota hæfileika sína, á meðan sömu valdatengsl leggja stein í götu annarra eða svipta þá því sem þeir þurfa.

Barátta hópa sem berjast fyrir réttindum, sýnileika eða lífsstíl, t.d. kvenna, geðveikra, öryrkja eða fólks af erlendum uppruna byggir þannig ekki á föstum sjálfsmyndum sem skilgreina fyrirfram sína sameiginlegu lífsviðhorf og hugmyndafræði. Baráttan byggir fremur á sameiginlegri „staðsetningu“ þeirra innan samfélagslegra valdakerfa, þ.e. staðsetningu þeirra á jaðri einhverra þeirra valdakerfa sem skilgreina það sem er „almennt“ og „venjulegt“. Þeir sem sitja nær valdinu tilheyra líka félagshópum, en það eru hinir jaðarsettu sem hafa þurft að kljást við sömu þvingandi staðlana, stofnanalegar hömlur, eiga það til að vera í ótryggri stöðu gagnvart stjórnkerfinu, að sæta fordómum, vera valdalitlir og jafnvel ólöglegir í athöfnum sínum.

Fjöldi félagslegra sjónarhorna
Að krefjast þess að fólk stígi á einhvern hátt út úr sinni félagslegu stöðu og ræði saman á forsendum almannahagsmuna er óraunhæf krafa í samfélagi þar sem aðeins félagsleg staða sumra er skilgreind sem almenn og venjuleg. Ef lýðræðisleg samræða byggist á afneitun á valdatengslum og mismunandi félagslegum sjónarhornum, þá geta sumir í krafti félagslegra forréttinda sinna, dulbúið sérhagsmuni sína sem almannahagsmuni. Hlutleysið hilmir yfir sérhagsmunina. Það er einmitt þess vegna sem lýðræðisleg samræða þarf að innihalda og viðurkenna sem flest félagsleg sjónarhorn samfélagsins, eigi samræðan að stuðla að réttlátari ákvörðunum fyrir almannahag.

En félagsleg staða er felur ekki bara í sér forréttindi og hömlur, hún getur líka af sér þekkingu á ákveðnum stofnunum og viðmiðum samfélagsins. Þetta kallar Young félagslegt sjónarhorn. Félagslegt sjónarhorn inniheldur ekki fyrirfram ákveðna afstöðu og eru því annað ein beinir hagsmunir:

Félagslegt sjónarhorn felur í sér þá röð spurninga, tegundir af reynslu og ályktunum sem eru undanfarar ígrundunar fremur en niðurstöðurnar sem eru dregnar.⁴

Þannig hefur hinsegin fólk, í krafti sinnar félagslegu stöðu, mikilvæga sýn á þau áhrif sem vald hjónabandsins sem stofnun hefur, fólk af erlendum uppruna á ríkisborgararéttinn og hugmyndina um hvað það er að vera Íslendingur og heyrnalausir aðra sýn á hugmyndina um þjóðtungu, svo örfá dæmi séu nefnd.

Þannig stuðlar lýðræði sem fagnar margbreytileika líka að betri og réttari ákvörðunum. Félagsleg „staðsetning“ er þekkingarfræðilegt sjónarhorn, og ákvarðanir sem eru teknar í ljósi sem flestra félagslegra sjónarhorna byggjast á haldbærari þekkingu á viðfangsefnum og stofnunum samfélagsins heldur en sjónarhorn sem byggir á ímynduðum þörfum hins almenna meðal Jóns.

Réttlátara og betra lýðræði
Ekki er vandræðalaust fyrir fólk að tjá sig gagngert út frá félagslegu sjónarhorni og ekki hafa öll slík sjónarhorn sama vægi. Þannig er til dæmis algengt að heyra ákveðna kynslóð stjórnmálamanna segja „Já, ég ég treysti þessum manni vel fyrir embættinu enda erum við gamlir skólafélagar úr MR og unnum saman á dagblaði“. Ekki er jafn algengt að heyra „Já, ég treysti þessari konu vel fyrir embættinu, enda vorum við samstarfskonur í Samtökum kvenna af erlendum uppruna, Öryrkjabandalaginu og stjórn foreldrafélagsins.“ Í kreppuástandi þykir sérstaklega eðlilegt að forskilgreindir „almannahagsmunir“ (s.s. hjól atvinnulífsins) séu settir í forgang og „sérhagsmunir“ (s.s. réttarstaða þolenda kynferðisofbeldis) látnir bíða. En þannig var það líka fyrir kreppu. Þannig þurftu láglaunastéttir að bíða eftir auknum hagvexti þangað til hunang kapítalismans færi að „drjúpa niður“ þjóðfélagsstigann, en með hverju árinu lengdist leið dropans niður á botn.

Eins og rannsóknarskýrsla Alþingis hefur sýnt fram á hefur hópur líkamlegra heilbrigðra hvítra, gagnkynhneigðra millistéttarkarlmanna haft skilgreiningarvaldið á hagsmunum almennings á Íslandi. Að þeim algjörlega ólöstuðum gefst nú tækifæri til að fylla stjórnlagaþingið af sem ólíkustu fólki sem hefur brennandi áhuga á að taka þátt í að móta grundvallarreglur og gildi landsins. Í skilningi Young er það ferli ekki lýðræðislegt nema að allir sem þurfa að lúta þeim reglum og lifa með þeim gildum taki á einhvern hátt þátt í ferlinu sem skilgreinir þær. Til þess að svo megi verða þarf umræðan á og í kringum stjónlagaþingið að byggjast á viðurkenningu á þekkingu sem sprettur af ólíkum félagslegum sjónarhornum. Þannig gætu samræðurnar orðið stórkostleg æfing fólks í að setja sig í spor annarra, viðurkenna og taka ábyrgð á valdatengslum og forréttindastöðu og tengjast í gegnum mismuninn.