Haustið 2008 fór ég á vegum íslensku friðargæslunnar til starfa sem jafnréttisráðgjafi á verkefnaskrifstofu UNIFEM (Þróunarsjóður Sameinuðu Þjóðanna í þágu kvenna) í Bosníu og Hersegóvínu. Ég hafði komið að jafnréttismálum á Íslandi í fimm ár, bæði í grasrótarstarfi og hjá Jafnréttisstofu, en hafði aldrei unnið á þessum vettvangi erlendis. Þannig að þetta örlagaríka haust yfirgaf ég Ísland nokkrum vikum fyrir hrun til að starfa í landi sem var enn að vinna sig úr hruni Júgóslavíu og stríði sem lauk fyrir 15 árum síðan. Allan tíman hugsaði ég með mér „hvað er ég búinn að koma mér útí.“
Mjög meðvitaður um hvað ég vissi lítið um þennan hluta Evrópu, fyrir utan hinar og þessar glefsur sem ég greip í gegnum árin úr fréttum og þá sérstaklega frá tíunda áratuginum, vissi ég að ég þurfti að leggja mig allan fram við að skilja þetta land, sögu þess og núverandi ástand. Nú tveimur árum seinna og kominn aftur heim til Íslands er ég enn að reyna að skilja, þrátt fyrir að vita miklu meira. Það sem hjálpaði mér í gegnum þetta allt saman var að ég var það lánsamur að vinna með og kynnast margbrotnum einstaklingum sem voru búnir að vinna árum saman í því að endurreisa sitt land. Eftir nokkrar vikur í starfi átti ég samtal við eina samstarfskonu mína, sem leit á mig og sá ringulreiðina í augum mínum eftir einn fundinn, og þá hallaði hún að mér og sagði hlýlega „Engar áhyggjur Hjálmar, við skiljum þetta ekki alltaf sjálf.“ Ósjaldan var það margslungin húmor Bosníubúa sem hjálpaði mér að slaka á, skilja og meta það sem ég var að upplifa.
Eins og flestum er kunnugt þá leystist Júgóslavía upp við upphaf tíunda áratug síðustu aldar og var afleiðing upplausnar sem hófst við andlát Josip Broz „Tító“ árið 1980. Slóvenía var fyrsta sambandsríkið sem lýsti yfir sjálfstæði og í kjölfarið komu Króatía, Makedónía og svo Bosnía og Hersegóvína, sem lýsti yfir sjálfstæði í apríl 1992. Í kjölfarið hófst stríð sem lauk ekki fyrr en desember 1995, og þá hafði Sarajevó og aðrar bosnískar borgir verið umsetnar og lokaðar af frá heiminum í rúm þrjú ár, 200 000 einstaklingar misst lífið og meira en 2 miljónir þurft að flýja heimilin sín. Friði var náð með svokölluðum Dayton samningi og í honum var landinu skipt í tvö ríkjasambönd, á milli Bosníumanna og Bosníu-Króata annars vegar, og Bosníu-Serba hins vegar. Með þessum samningi hófst friðarferli sem átti að vera í gildi þangað til að öllum skilyrðum þess yrði uppfyllt og ný stjórnarskrá yrði saminn, en 15 árum seinna er þessi samningur en í gildi.
Í kjölfar þessa friðarsamnings hefur ríkt friður og í dag er hægt að tala um að flestir í Bosníu lifa eðlilegu lífi, en því miður lifa margir enn í skugga stríðsins og mjög margir lifa í fátækt. Eftir samningin hefur þróast mjög flókin stjórnsýsla, og má nefna sem dæmi að það eru 13 menntamálaráðuneyti, forsetaembættið er þrískipt eftir þjóðernum, 3 hagstofur og svo framvegis. Að auki eru fjölmargar alþjóðastofnanir staðsettar í Bosníu og margar þeirra hafa mikilvægu hlutverki að gegna í uppbyggingu landsins. Þar á meðal eru rúmur tugur stofnana Sameinuðu þjóðanna, og þar á meðal er UNIFEM.
UNIFEM hefur verið með starfsemi á Balkanskaganum síðan 1999 og hafa umsvif aukist mikið og nú eru reknar verkefnaskrifstofur í fimm löndum. Auk skrifstofunnar í Sarajevó, eru skrifstofur í Kosovó, Makedóníu, Serbíu og Albaníu. Skrifstofan í Sarajevó var opnuð haustið 2008 og markmiðið með opnun hennar var að styðja betur við verkefni sem UNIFEM hefur komið að þar í landi, og þá fyrst og fremst í kynjaðri hagstjórn, um konur, frið og öryggi, atvinnuréttindi kvenna og baráttuna gegn kynbundnu ofbeldi.
Í Bosníu er staða jafnréttismála misjöfn og það hallar á konur á mjög mörgum sviðum, þar á meðal á sviði stjórnmála, atvinnuþátttöku, menntunar, heilsu og öryggismála. Búið er að þróa lagaramma og aðgerðaáætlanir um jafnréttismál almennt. Þrátt fyrir það er margt óunnið. Vandinn liggur fyrst og fremst í því að koma lögunum til framkvæmda og fylgja eftir þeim fyrirheitum sem í þeim felast. Í samræmi við jafnréttislögin hafa verið settar á stokk stofnanir og nefndir sem hafa það hlutverk að fylgja lögunum eftir. Í staðinn fyrir eina jafnréttisstofu, eru þær þrjár og til þess að styðja við verkefni sem ná yfir alla stjórnsýslu í Bosníu, þarf að vinna með þeim öllum. Það sem verið er að vinna að er enn að miklu leyti fjármagnað af alþjóðlegum þróunarsjóðum og stofnunum, og framkvæmdin liggur á mörgum sviðum að miklu leyti ef ekki öllu leyti hjá félagasamtökum. Þessi staða og flókin stjórnsýsla og stjórnmálaástand gera það að verkum að nálganir þurfa oft á tíðum að vera fjölbreyttar og stofnanir eins og UNIFEM að vera sveigjanlegar í þeim verkefnum sem þær styðja við. Þetta á við öll svið og málaflokka sem verið er að vinna að í Bosníu.
Sá málaflokkur sem hefur fengið aukna athygli og meðbyr undanfarin ár í jafnréttismálum er baráttan gegn kynbundnu ofbeldi, sérstaklega heimilisofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum. Undanfarin ár hefur UNIFEM stóraukið stuðning sinn við verkefni gegn kynbundnu ofbeldi. Ofbeldissjóður Sameinuðu þjóðanna (e. UN Trust Fund to end Violence against Women and Girls) hefur stutt stór verkefni sem vinna að því að efla opinberar stofnanir. Sem dæmi um svið þar sem mikilvægt er að koma að frá ólíkum sjónarhornum, ætla ég gera stutta grein fyrir þeim verkefnum um kynbundið ofbeldi sem UNIFEM í Bosníu hefur komið að.
UNIFEM á alþjóðavísu hefur alla tíð lagt höfuðáherslu á að vinna markvisst með félagasamtökum sem vinna með konum og að réttindum kvenna. Þessi áhersla skiptir enn miklu máli og mun áfram vera kjarni starfsemi UN Women, nýrrar jafnréttisstofnunar Sameinuðu þjóðanna, sem tekur formlega til starfa 1. janúar á næsta ári. Til þess að tryggja að baráttan gegn kynbundnu ofbeldi nái sem lengst hefur verið lögð meiri áhersla á að vinna gegn kynbundnu ofbeldi frá sem flestum sjónarhornum og með fleiri hópum. Í aðgerðaáætlun aðalritara Sameinuðu þjóðanna gegn kynbundnu ofbeldi, er lögð áhersla á að þróa aðferðir með hópum sem geta leikið lykilhlutverk í baráttunni gegn kynbundnu ofbeldi, og er þar á meðal nefnt: ungt fólk, trúarhópar, minnihlutahópar og karlmenn.
Undanfarin tvö ár hefur verkefnaskrifstofan í Bosníu stutt við verkefni sem taka á kynbundu ofbeldi frá ýmsum hliðum. Þetta hafa verið verkefni með kvennaathvörfum, lögreglu -og hermönnum, trúarhópum, Róma fólki, ungu fólki, karlmönnum, vændiskonum og auk þess með fórnarlömbum kynferðisofbeldis í átökunum eftir hrun Júgóslavíu. Þetta felur í sér að beita þarf mismunandi aðferðum.
Í samstarfi við félagasamtök sem reka kvennaathvörf víða í Bosníu, hefur UNIFEM stutt verkefni þar sem aðferð kynjaðrar hagstjórnar (e. Gender Responsive Budgeting) eru notaðar til þess að vekja athygli yfirvalda á þessum málaflokki og skyldum þeirra til að styðja þolendur kynbundins ofbeldis. Með úttekt á lagaskyldum og greiningu á útgjöldum hefur tekist að fá yfirvöld víðs vegar í Bosníu til að taka við sér og sumum stöðum er búið að festa þessar skuldbindingar í lög og koma þeim á fjárlög. Þetta verkefni er gott dæmi um mikilvægi þess að safna upplýsingum og beita rökum sem virka í því samhengi sem verið er að vinna í.
Annað gott dæmi um það er verkefni sem UNIFEM hefur unnið með félagasamtökum í því að þróa fræðsluefni og nálganir til að takast á við jafnréttismál út frá trúarbrögðum. Þetta fól í sér að fá sérfræðinga í jafnréttismálum og trúarmálum til að þróa fræðslupakka þar sem jafnréttismál voru skoðuð út frá þeim þremur trúarhefðum sem flestir iðka í Bosníu (þ.e. Íslam, orþódox og kaþólska trú) og þjálfa félagssamtök sem vinna með konum í smærri samfélögum þar sem konur eru líklegri til að vera mismunað. Á þessu ári hefur þessi leið verið þróuð nánar fyrir fræðslu um kynbundið ofbeldi og haldnar verða vinnustofur og námskeið útum alla Bosníu.
Síðan í fyrra hefur skrifstofan einnig unnið að verkefnum með ungu fólki til að takast á við kynbundið ofbeldi. Áherslan hefur verið að styðja ungt fólk við að þróa aðferðir sem höfða til ungs fólks og eru líklegar til að vekja það til umhugsunar um kynbundið ofbeldi, sem talið er vaxandi vandamál meðal þessa hóps. Sem hluti af 16 daga átakinu gegn kynbundnu ofbeldi í Bosníu í ár, studdi UNIFEM við verkefni þar sem farið var í ferðalag til sex borga og sýndar voru 2 nýjar heimildamyndir um kynbundið ofbeldi, unnar af samtökum ungs fólk með stuðningi UNIFEM. Heimildamyndirnar voru síðan notaðar sem útgangspunktur að vinnufundum þar sem ungt fólk ræddi sín á milli hvað það gæti gert til að takast á við kynbundið ofbeldi í sínu samfélagi. Ein heimildamyndin fjallaði um mikilvægi þess að vinna með ungum karlmönnum til að takast á við kynbundið ofbeldi. Einnig hefur UNIFEM stutt við önnur verkefni sem vinna að því að virkja karlmenn í þessari baráttu, fræðslu fyrir sveitastjórnafulltrúa og jafnréttisnefndir, og einnig þróun aðgerðaáætlunar um karlmenn og jafnréttismál í samstarfi við Jafnréttisstofu Bosníu.
Þetta eru bara nokkur dæmi um það fjölbreytta starf sem UNIFEM hefur stutt í Bosníu og með stofnun UN Women er vonast til að þetta starf verði þróað áfram og hægt verði að styðja félagasamtök og yfirvöld í Bosníu enn frekar til að takast á við hinar fjölmörgu birtingarmyndir kynjamisréttis. Það er margt að gerast og margt hefur áunnist í barátunni gegn kynjamisréttis, en þegar ég var spurður af íslenskum vinum og kollegum hvernig það væri að vinna að jafnréttismálum í Bosníu og Hersegóvínu, þá svaraði ég einfaldlega „það er flókið.“
Nánari upplýsingar um UNIFEM í Bosníu er að finna á eftirfarandi vefsíðum:
http://www.unifem.sk/
http://www.16dana.ba/?lang=en