„Vandfýsnasta bókmentaland heimsins“ - Franskar þýðingar III

Prófessorarnir við Sorbonne sem höfðu áhuga á norrænum fræðum voru lengst framan af germanistar, Paul Verrier (1860-1938) var einn þeirra. Guðmundur Finnbogason (1873-1944) skrifar 1935 að hann hafi verið: „brautryðjandi í kenslu Norðurlandamála við Parísarháskólann“ og að „Hann er málamaður mikill, fjöllærður og hefir skrifað mikil og merkileg rit um enska og franska bragfræði. Hann er mjög vel að sjer í tungu vorri og bókmentum.“¹ Þegar Guðmundur hittir þá Verrier, Mossé og Jolivet á stúdentagörðunum, þar sem eru einnig íbúðir fyrir prófessora, er sá síðastnefndi einmitt að þýða fyrri bók Sölku Völku. Eftir því sem næst verður komist liggja hvorki þýðingar úr íslensku né forníslensku eftir Verrier² og ekki verður séð að hann hafi komið til Íslands en Fernard Mossé (1892-1956), sem þýddi tvær Íslendingasögur (Laxdælu 1914, Grettlu 1933) og kenndi síðar við Collège de France, var einn lærisveina hans. Verrier var góðvinur Guðmundar og meðal elstu vina Dagmar Bjarnason (1862-1940) en hún hafði komið til Parísar fyrir aldamótin.³ Um Paul-Isidore Verrier segir í minningargreinum í blöðum á Norðurlöndunum: „Minnast mörg þeirra á áhuga hans fyrir Íslandi og íslenskum fræðum og minna meðal annars á það, að fyrstu fyrirlestrar hans við Parísarháskóla hafi verið um Eddukvæði.“⁴ Alfred Jolivet tekur síðan við af Verrier árið 1930. Við lát Jolivet (1885-1966) í Skodsborg berast fréttir heim úr Hafnarblöðunum: „Blaðamenn töluðu um hann, með mikilli hrifningu, um lærdóm hans, fjör hans, áhuga á því að kynna norrænar bókmentir fyrir frönskumælandi þjóðum“.⁵ Alfred Jolivet dreymdi um betri bókakost Norræna bókasafnsins. Það vill svo til að erfingjar hans færðu safninu bókagjöf úr bókasafni hans árið 2001 og þar á meðal eru fjölmargar ágætar bækur á íslensku.⁶ Það er einstaklega glaðlegur maður sem tekur við af Jolivet árið 1955, Maurice Gravier.⁷ Hann hafði kennt við háskólann í Nancy og voru áhugasvið hans leiklist, leikhús og leikbókmenntir.⁸ Það var honum sem tókst m.a. að fá íslenskan sendikennara að Sorbonne.⁹ Emil H. Eyjólfsson hóf íslenskukennslu við Sorbonne 24 ára að aldri haustið 1959.¹⁰

Þegar Régis Boyer hefur kennslu haustið 1970 við Sorbonne-háskóla IV, eftir nær tug ára í Norðrinu,¹¹ eru norrænar bókmenntir enn höfugt leyndarmál germanista. Harla lítið er til af þýðingum úr íslensku eða norrænum málum yfirleitt sem gerir alla kennslu og kynningu norrænnar menningar í Frakklandi erfiða. Honum fallast hendur í fyrstu en síðan fyllist hann eldmóði.¹² Til að ná til franska bókmenntaheimsins og um leið auka námsefni í norrænum fræðum við háskólann þarf að þýða yfir á frönsku vel valin bókmenntaverk og kynna þau. Með þverfaglegan bakgrunn leggur hann á brattann og fer, meðal svo margs annars, að þýða. Hann berst fyrir að koma hverri þýðingu út á bók en það gat tekið á og það gat tekið tíma en honum tekst það.¹³ Það er eflaust þennan kraft sem fyrirrennara hans skorti einna helst.

Alfred Jolivet og Pierre Naert tala báðir um þýðingar í viðtölum heima. Alfred Jolivet sem ku hafa verið hrifinn af kveðskap Einars Benediktssonar segir árið 1948: „Einn af nemendum mínum hefir nýlega þýtt Eiríks sögu rauða og Völsungasaga mun bráðum koma út í franskri þýðingu. Einnig á jeg von á að Hrafnkelssaga komi út bráðum í þýðingu eftir Naert, er eitt sinn var hjer í Rvík. Hann þýddi líka nokkur kvæði Tómasar Guðmundssonar úr bók hans Fagra veröld. Eru það mjög sæmilegar þýðingar.“ Aðspurður hvort hann hafi áhuga á fleiri íslenskum skáldsögum til þýðingar, svarar hann: „Já. Vel gæti komið til mála að þýða t.d. bækur eftir Jón Trausta og svo Kiljans bækurnar, t.d. Íslandsklukkuna. Það eru skemmtilegar sögur. Jeg fyrir mitt leyti hefi lengi haft dálæti á sögum Gests Pálssonar.“¹⁴ Í viðtali ári síðar segist Pierre Naert vera búinn að þýða Hrafnkels sögu og Hænsa-Þóris sögu en að enginn fáist til að gefa þær út.¹⁵

Af þeim fornsögum sem Jolivet og Naert nefna er aðeins ein, Eiríks saga rauða í þýðingu Maurice Gravier, sem kemur út nokkru síðar (1955) og það vill svo til að hún kemur út í ritröð sem Alfred Jolivet sjálfur og Fernand Mossé höfðu stofnað til á stríðsárunum. Hrafnkels saga kemur út tvisvar í París með stuttu millibili, árið 1963 í þýðingu Pierre Halleux (1921-1972),¹⁶ sem lærði í Liège, og ári síðar í þýðingu Régis Boyer, sem lærði í Nancy og síðar í París. Völsunga sögu hafði Félix Wagner (1877-1957) þýtt árið 1929 og gæti það hafa hindrað útgáfu nýrrar þýðingar. Þegar útdrættir úr þýðingu Wagners á Völsunga sögu og Atlakviðu eru gefnir út árið 1958 ásamt útdráttum úr Beówulf og Nibelungen skrifar Alfred Jolivet eftirmála um skyldleika þessara verka en minnist ekki einu orði á nýrri þýðingu.¹⁷ Ekki verður séð að Hænsna-Þóris saga hafi komið út fyrr en 1988 og þá í þýðingu Alain Marez, prófessors í Bordeaux.

Frönsk þýðing Paradísarheimtar úr ensku árið 1966 reyndist vera ein sú síðasta úr millimáli.¹⁸ Þriðja ljóðabókin sem kemur út í franskri þýðingu af íslensku er eftir Einar Ólaf Sveinsson. Régis Boyer er í Uppsölum þegar hann þýðir hana.¹⁹ Ljóðabókin kom hins vegar út í Reykjavík 1972 og fékk góða umfjöllun ef marka má fjölmiðla.²⁰ Hann bætir um betur og kynnir til leiks fleiri íslensk ljóðskáld í Les Lettres Nouvelles.²¹ Paul Aebischer (1897-1977), sem lengi hafði rannsakað Karlamagnús sögu, þýðir fyrsta part hennar árið 1972.²² Ári síðar kemur út þýðing Régis Boyer á Eyrbyggju,²³ þá gott úrval úr Eddunum. Einstakt úrval eddukvæða og dróttkvæða, þ.á m. ófáar lausavísur, hafði birst árið 1964 í þýðingu Pierre Renauld-Krantz (1922-1979). Hann lærði ungur í Stokkhólmi og Ósló (1947-1949) og tekur sérstaklega fram á bókarkápu að hann hafi dvalið á Íslandi 1948.²⁴ Fleiri fá hugmyndina um að þýða lengstu Íslendingasöguna, Njálu, því tvær þýðingar koma út sitt hvort árið, 1975 og 1976, önnur eftir Elínborgu Stefánsdóttur og Gérard Chinotti og hin eftir Régis Boyer.²⁵ Þá kemur Kormáks saga út í þýðingu Frédéric Durand, prófessors í Caen, árið 1975.²⁶ Ári síðar kemur Þorsteins þáttr stangarhöggs út í franskri þýðingu Régis Boyer.²⁷

Afköst Régis Boyer eru framvegis ótrúleg. Gerpla, Íslandsklukkan og Haraldar saga harðráða koma allar út í þýðingu hans árið 1979.²⁸ Íslendingum verður svo mikið um að þeir veita honum Fálkaorðuna.²⁹ Íslenskar bókmenntir eru loksins komnar á dagskrá í Frakklandi sem þýðir þó ekki að björninn sé unninn.

Árið 1980 kveður Régis Boyer dyra hjá Nóbelsskáldinu okkar. Hann hafði tekið að sér að vera spyrill fyrir franska útvarpið við upptökur á þáttaröð um Ísland og fær hann Halldór til að tjá sig um fornbókmenntirnar o.fl. Í ritdómi um bók Halldórs Laxness Við heygarðshornið, sem kom út hjá Helgafelli 1981, skrifar Jóhann Hjálmarsson: „Athuganir um fornbókmenntir, úr sendibréfi til prófessors Régis Boyer er fróðleg samantekt. Sama er að segja um Fransk-íslenskar orðræður milli próf. Régis Boyer og HL. Eins og áður er Halldóri í mun að benda á tengsl íslenskra fornhöfunda við Evrópu og hve lítið skandínavískir þeir voru, enda fátt að sækja þangað að hans mati.“³⁰

Sama ár kemur Vatnsdæla út í þýðingu Régis Boyer og hluti Karlamagnús sögu í franskri þýðingu Annette Patron-Godefroit kemur út í Kaupmannahöfn.³¹ Jómsvíkinga saga kemur út árið 1982 og Ólafs saga helga árið eftir, enn í þýðingu Régis Boyer.³² Árið 1983 kemur Færeyinga saga út í þýðingu Jean Renaud og tveir þættir (Gunnars þáttr Þiðrandabana og Gísla þáttr Illugasonar) í þýðingu Alain Marez. Régis Boyer þýðir Tímann og vatnið árið 1984³³ og úrval þjóðsagna, sem kemur út heima.³⁴

Nokkur ár líða án franskra þýðinga en á því er eðlileg skýring. Mikið stendur til. Úgáfa Íslendingasagna í paradís franskrar útgáfu, La Bibliothèque de la Pléiade, árið 1987 er tignarlegur áfangi.³⁵ „Vitanlega hefði það ekki getað gerst nema fyrir einlægan áhuga, lærdóm og dugnað þessa ötula bókmenntamanns.“³⁶ Við eigum þann heiður Régis Boyer að þakka. Framvegis er engan veginn hægt að ganga fram hjá bókmenntaarfi Íslendinga í Frakklandi. Útgáfur koma og fara en þessi bókaflokkur er svipaður eilífðinni, í stöðugri endurprentun.

Tímabilið 1970 til 1987 markast af umfangsmiklum þýðingum á miðaldabókmenntum. Nokkuð er um samtímaþýðingar á tímabilinu en nútímabókmenntir eru þó enn í miklum minnihluta. Ljóðabók Einars Ólafs Sveinssonar kemur út í franskri þýðingu Régis Boyer 1972, Gerpla og Íslandsklukkan 1979 og Tíminn og vatnið 1984. Fróðlegir og næmir formálar fylgja öllum þýðingunum en einn sá fallegasti mælir fyrir ljóðabók Steins Steinarr. Þýðingar ljóðabókanna þriggja, sem komu út á árunum 1967 til 1972, hafði þýðandinn allar unnið í náinni samvinnu við höfundana, sem eru góðir vinir hans. Á þessu tímabili er Régis Boyer einn um að veita aðgang að íslenskum nútíðarbókmenntum í Frakklandi með þýðingum.