„Vandfýsnasta bókmentaland heimsins“ - Franskar þýðingar IV

Tímabilinu 1988 til 2008 mætti skipta í tvennt, fyrir og eftir aldamótin 2000.¹ Fram til aldamótanna eru miðaldabókmenntirnar ráðandi en upp úr því vinna íslenskar nútímabókmenntir eilítið á. Það er þó enn ekki auðhlaupið að því að kynna íslenska eða norræna menningu í Frakklandi. Régis Boyer þýðir úr öllum Norðurlandamálunum en hefur tekið sérstöku ástfóstri við íslenskuna, forna sem nýja. Hann er vinsæll fyrirlesari² og notar hvert tækifæri til að koma norrænum bókmenntum á framfæri, kemur oftsinnis fram í útvarpi og sjónvarpi. Vikulegir viðtalstímar hans á Norræna bókasafninu á meðan hann var prófessor í norrænum fræðum við Sorbonne-háskóla voru sérlega dýrmætir. Þar vakti hann athygli á bókasafninu,³ veitti öllum viðtal sem eftir því sóttu og fékk vinnufrið það sem eftir var vikunnar. Þangað gátu allir áhugasamir um norræna menningu komið án þess að panta tíma og voru biðraðir ekki óalgengar.

Þeir voru tveir prófessorarnir um að hlúa að norrænum málum við Sorbonne-háskóla í ein tíu ár eða þar til Maurice Gravier tók sér frí frá kennslu árið 1980. Gravier (1918-1992) hafði þýtt Eiríks sögu rauða og Grænlendingaþátt 1955 en látið þar við sitja. Fyrstu þýðingar Régis Boyer voru ljóðabækur en eldskírn miðaldaþýðinga voru Hrafnkels saga, Víga-Glúms saga og Gísla saga Súrssonar sem komu út í þýðingu hans árið 1964 og Eyrbyggja einum tíu árum síðar.⁴ Nemendur prófessoranna við Sorbonne-háskóla hafa verið fjölmargir í gegnum árin og hafa margir þeirra látið að sér kveða, m.a. á þýðingarvellinum, sem og nemendur norrænudeildar Caen-háskóla, jafnvel þótt íslenskukennslan þar eigi sér ekki eins langa sögu.⁵ Kennarar við norrænudeildina í Caen hafa einnig þýtt nokkuð. Frédéric Durand þýðir Kormáks sögu árið 1975 og tvær bækur af íslensku einum tuttugu árum síðar, Jean Renaud þýðir fyrst Færeyinga sögu árið 1983 og er enn að. François Émion, núverandi forstöðumaður norrænudeildar Caen-háskóla, þýddi úr íslensku á árunum 1996-2003 og gæti vel hent að fleiri þýðingar komi út eftir hann.

Régis Boyer þýðir jöfnum höndum úr íslensku og forníslensku. Fyrir aldamót þýðir hann m.a Eddukvæði, Landnámu, Heimsljós, Grámosinn glóir, Punktur punktur komma strik og Fóstbræður.⁶ Steinunn Le Breton Filippusdóttir þýðir smásöguna „Endurkoma“ eftir Svövu Jakobsdóttur. Tvær þýðingar á Tristrams sögu Ísöndar koma út með stuttu millibili, önnur eftir Daniel Lacroix (1989) og hin eftir Régis Boyer (1995). Tvær þýðingar koma einnig út á Lilju, önnur eftir Michel Taillé (1989) en hin eftir Patrick Guelpa (2005). Alain Marez í Bordeaux þýðir tvær sögur, m.a. Bandamanna sögu,⁷ Ingeborg Cavalié Ynglinga sögu (1990) og saman þýða þau Haraldar sögu gráfeldar (1999). Jean Renaud, prófessor í Caen, heldur áfram að þýða úr forníslensku og þýðir m.a. Orkneyinga sögu.⁸ Claude Lecouteux rannsakar Þiðrik frá Bern og þýðir söguna (1995), sem er síðan gefin út sér árið 2001. Þá ber að nefna fyrstu þýðingar François-Xavier Dillmann, rannsóknaleiðbeinanda í École Pratique des Hautes Études,⁹ úr forníslensku, Snorra-Eddu og fyrri hluta Heimskringlu.¹⁰ Fyrstu þýðingarnar koma einnig út eftir Gérard Lemarquis og Maríu Gunnarsdóttur, m.a. Aðventa,¹¹ en eftir François Émion koma m.a. Náttvíg og Ég heiti Ísbjörg, ég er ljón¹² og Catherine Eyjólfsson þýðir m.a. Svaninn og Engla alheimsins.¹³ Einar Már Jónsson þýðir Konungs skuggsjá (1997) og síðustu þýðingar Frédéric Durand (1920-2003) koma út, Líkið í rauða bílnum (1997) og Ósögð orð (1998). Þá kemur Norræna bókmenntasagan góða eftir Régis Boyer út árið 1996.¹⁴

Eftir aldamótin 2000 jafnast hlutföllin og snúast jafnvel eilítið nútímabókmenntum í vil. Régis Boyer er afkastamikill sem fyrr og þýðir m.a. Sturlungu, Morgunþulu í stráum og Sjálfstætt fólk.¹⁵ Þá kemur leiðarvísirinn um íslenskar miðaldir fyrst út árið 2001.¹⁶ Éric Boury lætur að sér kveða í þýðingum á nútímabókmenntum og þýðir m.a. Riddara hringstigans og Skugga-Baldur.¹⁷ Hann kynnir til leiks íslenska krimma og nýtur Arnaldur Indriðason framvegis mikilla vinsælda í Frakklandi. Úrval smásagna Þórarins Eldjárns kemur út í þýðingu Séverine Daucourt-Friðriksson árið 2001. Eftir Ásdísi R. Magnúsdóttur koma út þýðingar á fjórum þáttum¹⁸ og eftir Jean Renaud koma fleiri þýðingar úr forníslensku, m.a. Ragnars saga loðbrókar.¹⁹ Saman þýða Ásdís og Jean síðan úrval þjóðsagna.²⁰ Tvær ljóðabækur koma út með stuttu millibili með úrvali nútímaljóða, önnur í þýðingu Gérards Lemarquis (2001) og hin í þýðingu Þórs Stefánssonar og Lucie Albertini (2004). Catherine Eyjólfsson þýðir Um útlegð eftir Guðberg og Vegi Guðs eftir Einar Má (2001). Fjalla-Eyvindur kemur út á bók í franskri þýðingu Ragnheiðar Ásgeirsdóttur og Nabil El Azan (2002) en þau hafa verið öflugir þýðendur íslenskra leikbókmennta á frönsku í gegnum árin. Patrick Guelpa skrifar um Einar Benediktsson og þýðir í leiðinni nokkur ljóð eftir hann (2003). Régis Boyer þýðir Handritaspegil Jónasar Kristjánssonar (2003). Þá koma útdrættir úr íslenskum nútímabókmenntum út í kilju árið 2004.²¹ François Émion þýðir Söguna af bláa hnettinum (2003), Einar Már Jónsson Píslarsögu síra Jóns Magnússonar (2004), Robert Guillemette og Gérard Chinotti Fransí biskví. Franskir Íslandssjómenn (2005),²² François-Xavier Dillmann Rígsþulu (2006) og Henrý K. Albansson Tröllakirkju (2007).

Athyglisvert er að kanna hverjir styðja við útgáfu þýðinga í Frakklandi. Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna í París lagði nokkrum sinnum lið á árunum 1964-2004.²³ Allt frá 1979 hefur Bókmenntasjóður Frakka veitt mikilvæga þýðingarstyrki til útgáfu íslenskra bókmennta í franskri þýðingu.²⁴ Bókmenntakynningarsjóður virðist í fyrstu hafa haft lítið fé til skiptanna og ver hann því einna helst til þýðinga á kynningarefni. Hlutverk hans virðist skerpast með árunum og hann veitir styrki til franskra þýðinga fyrst 1988 og 1989. Sjóðurinn veitir síðan styrki jafnt og þétt í gegnum árin til þýðinga ljóða, leikrita og skáldsagna á frönsku allt til 2006.²⁵ Þess má geta að beinlínis var blásið til norrænu lista- og bókmenntahátíðarinnar í Caen árið 1992 til að kynna norrænar bókmenntir í Frakklandi. Nokkrar bækur voru gefnar út í tilefni hátíðarinnar, einkum á árunum 1996-2001.²⁶ Oftar en ekki leggjast margir sjóðir á eitt um að styrkja franskar þýðingar á íslenskum bókmenntum og menntamálaráðuneytið hleypur einstaka sinnum undir bagga.

Hafin var útgáfa árið 2003 í ritröðinni Les Classiques du Nord (klassískar norrænar bókmenntir), sem Régis Boyer stýrir, hjá hinu þekkta forlagi Les Belles Lettres og hafa nokkrar íslenskar bækur komið þar út, s.s. Sturlunga, Vopnfirðinga saga, Píslarsaga síra Jóns Magnússonar, Geisli, Líknarbraut og Passíusálmarnir.²⁷ Þýðingar á íslenskum bókmenntum dreifast annars á öll helstu forlög Frakklands jafnvel þótt ekkert sé auðgefið í þeim efnum.²⁸

Eitt er að koma íslenskum bókum út, annað að halda þeim á markaði. Vandaðar kiljur eru vinsælar í Frakklandi og er þeim bókum sem þangað rata yfirleitt borgið. Einstaka þýðing úr íslensku hefur komið út í kilju, s.s. Englar alheimsins, Paradísarheimt, Íslandsklukkan, Gísla saga Súrssonar og Aðventa. Fóstbræður, sem gefnir voru út í þýðingu Régis Boyer árið 2000, fást enn á fullu verði, sem og Gerpla, enda endurútgefin í hitteðfyrra, og Sjálfstætt fólk sem er nýkomin úr endurprentun. Annars eru endurútgáfur íslenskra bóka í franskri þýðingu ekki algengar. Útgáfurnar á Eddukvæðum (Régis Boyer) og Snorra-Eddu (François-Xavier Dillmann) seljast ágætlega og hafa þær báðar verið endurútgefnar oftar en einu sinni, síðast í fyrra. Íslendingasögurnar í Pléiade-útgáfunni verða alltaf til. Flestar þær íslensku bækur sem gefnar voru út fyrir aldamótin síðustu eru þó nær ófáanlegar, þ.e. aðrar en bækur Nóbelsskáldsins. Þýðingalistanum á vef háskólans í Caen er ætlað að vekja athygli á frönskum þýðingum íslenskra verka²⁹ en það þarf vart að taka það fram að vinsældir Arnaldar Indriðasonar vekja sjálfkrafa áhuga á íslenskum bókmenntum yfirleitt sem gæti orðið til þess að eldri þýðingar fari í endurprentun.

Þýðingarstarfsemin er orðin nokkuð blómleg en verkefnin að sama skapi óþrjótandi. Enn hefur verið nauðsynlegt að fylla upp í gapandi eyður, sem þýðir að langt er oft á milli ritunartíma og þýðingar, og samtímis að kynna nútímabókmenntir, sem færir þýðingarnar aftur nær ritunartíma. Umfjöllun um íslenskar bókmenntir hefur einnig verið ómissandi þáttur í kynningu íslenskra eða norrænna bókmennta almennt. Með þrotlausri vinnu mikið til eins manns er grundvöllurinn lagður og þó hefur hér aðeins³⁰ verið drepið á þýðingarstarfsemi Régis Boyer úr íslensku, fornri sem nýrri.

Síðastliðinn áratug hefur þýðendum góðu heilli fjölgað nokkuð og franskar þýðingar á íslenskum nútímabókmenntum um leið aukist til muna en þær eru þó óvenjumargar í ár. Patrick Guelpa hefur í ár þýtt Geisla, Líknarbraut og Passíusálmana, Catherine Eyjólfsson Á meðan hann horfir á þig ertu María mey og Sólskinshest, Régis Boyer Brekkukotsannál, Þorpið og Hrólfs sögu kraka, Henrý K. Albansson Karítas án titils og Éric Boury Kleifarvatn, Með titrandi tár, Dauða trúðsins og Eftirmála regndropanna.

Les Boréales, norræna lista- og bókmenntahátíðin í Normandí, var helguð Íslandi síðast árið 1996. Hún verður það á ný nú í haust þegar hátíðin³¹ verður haldin í 17. sinn og verður af því tilefni blásið til málþings um áhrif Íslands á ímyndunarafl ókunnugra í Caen-háskóla.³² Þónokkrir íslenskir rithöfundar hafa mætt á bókmenntahátíðir í Frakklandi síðustu ár og fjölmargir hafa komið til Caen í gegnum tíðina, margir hverjir oftar en einu sinni. Í ár er enn von á íslenskum rithöfundum til Normandí. Bækur þeirra íslenskra rithöfunda sem mest er hampað erlendis finnast ef til vill ekki mikið lengur í þeim örfáu bókabúðum sem enn eru til á Íslandi en þær rata þá kannski í þær frönsku.

Vandfýsnasta bókmentaland heimsins“ - Franskar þýðingar I (1900-1950)
„Vandfýsnasta bókmentaland heimsins“ - Franskar þýðingar II (1950-1970)
„Vandfýsnasta bókmentaland heimsins“ - Franskar þýðingar III (1970-1987)
„Vandfýsnasta bókmentaland heimsins“ - Franskar þýðingar IV (1988-2008)