Greinar frá mánuðinum March, 2009

Ýmsar vangaveltur hafa verið í kringum þjóðarhugtakið og hvað það þýði að tilheyra ákveðinni þjóð. Sumir telja þjóðríki nauðsynlega tengd menningu og tungu ákveðins samfélags, aðrir telja þjóð vera sprottna af sameiginlegri ákvörðun hóps manna, óháð því hvað sameinar þann hóp, sem raunar endurskoðar þá ákvörðun á hverjum degi. Íslendingar hafa þurft að endurskoða allverulega sjálfsmynd sína sem þjóð eftir hinn mikla efnahagsskell sem við fengum á okkur á haustmánuðum síðasta árs. Hér verður fjallað um sjálfsmynd hinnar íslensku þjóðar fyrir og eftir þennan mikla skell og hvaða tækifæri geta búið í því að þurfa að takast á við þá endurskoðun sem slíkur skellur hefur í för með sér. Í fyrri hluta greinarinnar verður sjálfsmynd þjóðarinnar fyrir skellinn tekin fyrir og hugleiðingar ýmissa manna eftir skellinn um hvernig sjálfsmynd okkar var. Í seinni hlutanum verður svo fjallað um hugmyndir manna um breytt samfélag og ný tækifæri í kjölfar hrunsins.

Bandaríkjamennirnir John Rawls og Robert Nozick voru án efa mestu stjórnspekingar 20. aldarinnar. Hvor um sig hefur haft mikil áhrif á hugmyndir manna um réttlátt stjórnarfar og mannréttindi, en Nozick lét meðal annars þau orð falla um verk Rawls að allir nútímastjórnspekingar þyrftu að taka þau til skoðunar, svo mikilvæg væru þau. Rawls og Nozick voru kyndilberar tveggja andstæðra stjórnkerfa: Nozick frjálshyggjunnar, en Rawls jafnaðarstefnu.¹ Hér verður leitast við að útskýra eitt meginatriða í kenningu Rawls, hið svokallaða mismunarlögmál, og gagnrýni Nozicks á það. Við skoðun á mismunarlögmálinu þarf að varpa ljósi á aðferð Rawls og tilgang, útskýra þau hugtök sem hann leggur til grundvallar vinnu sinni og hvaða stöðu lögmálið gegnir í kenningakerfi hans. Gagnrýni Nozicks á mismunarlögmálið verður svo að setja í samhengi við hugmyndafræði hans í heild, sem skipar allt öðrum atriðum í öndvegi en kenning Rawls. Reynt verður að gera skýra grein fyrir málaflutningi fræðinganna beggja, en undir lokin verða kenningar þeirra vegnar hvor á móti annarri og athugað hvort kenning Rawls eigi til svör við gagnrýni Nozicks. Vonandi fæst svo svar í lokin – einhvers konar svar, að minnsta kosti – við því hvort mismunarlögmálið í kenningu Rawls sé óréttlátt.

Spaghetti vestrarnir, kvikmyndirnar og tónlistin endurspegluðu það samfélag sem þeir komu frá. Þetta voru eftirstríðsárin á Ítalíu, landi sem barðist í síðari heimstyrjöldinni og beið ósigur. Þá hafði landið verið undir stjórn Benito Mussolini og höfðu flestir þeir Ítalir, sem komu að þessum vestrum, alist upp undir fasistastjórn hans.
Vestrarnir gerðust því oft á tímum þrælastríðsins í Bandaríkjunum og þar á eftir, þar sem fólk var að byggja upp samfélagið og hefja nýtt líf eftir stríð og tónlistin styður þetta.

Menningararfur er mikilvægur þáttur í íslensku hagkerfi en vanmetin. Íslenskt þjóðfélag leggur hagrænan mælikvarða á náttúruauðlindir sínar en ekki þær menningarlegu, þó svo að þær leggi einnig til þjóðarbúsins. Að vísu eru menningarminjar sjaldnast til sölu og markaðsvirði því óþekkt. Aðferðir við verðmat eru vissulega til, svo sem könnun á því hve háar skaðabætur þyrfti til að bæta fyrir missi einhvers, þó svo að slíkt væri siðferðilega umdeilt. Ekki líta heldur allir gullið sömu augum. Hvaða fébætur þættu sanngjarnar fyrir missi Þingvalla – nú eða Alþingishússins við Austurvöll? Hvað með 100 ára gamlan gaddavír sem finna má strekktan á staura víða um sveitir? Er hann ryðgað sorp eða stórkostlegar minjar um atvinnusögu þjóðarinnar? Myndi ungt fólk meta virði hluta í samræmi við mat eldra fólks? Myndi fólk, sem ekki er alið upp á Íslandi, sjá verðmæti í gamalli tóft? Þætti þeim kannski meira fútt í náttúrulegu baðlauginni handan við hana? Á að meta huglæg gildi út frá magni eða gæðum? Einsögu eða stórsögu? Merkingu eða notagildi?

Almenningsgarðar fyrirfinnast í flestum borgum heims. Á Íslandi náðu almenningsgarðar ekki rótfestu fyrr en í byrjun 20. aldar. Hér verður fjallað um Miklatún en hugmyndir um að gera almenningsgarð þar komu ekki fram fyrr en um miðja 20 öld. Miklatún er miðsvæðis í Reykjavík á svæði sem afmarkast af Flókagötu, Lönguhlíð, Miklubraut og Rauðarárstíg. Hér verður skoðað hvernig þróun garðsins hefur átt sér stað og hvernig Reynir Vilhjálmsson landslagsarkitekt kemur að hönnun garðsins, en skipulag garðsins í dag er unnið eftir hönnun hans. Reynt verður að rýna í rýmismyndun, flæði, formfræði og hugmyndafræði Miklatúns.