Greinar frá mánuðinum April, 2009

Undanfarinn áratug hefur vakning orðið meðal Íslendinga hvað umhverfisvitund þeirra varðar. Þróun þessi er afar áhugaverð út frá umhverfismannfræðilegu sjónarhorni, enda um hraða breytingu að ræða sem virðist koma í kjölfar svipaðrar breytingar erlendis. Bandaríski mannfræðingurinn Emilio Moran hefur bent á að seinustu fimm áratugina hafa tengsl okkar Vesturlandabúa við náttúruna gjörbreyst og að á sama tíma ógnar lífsmynstur okkar sjálfbærni jarðarinnar æ meira. Við færumst sífellt fjær náttúrunni samtímis því sem við virðumst verða enn sannfærari um að auðlindir þessarar einu jarðar okkar séu ótæmandi – að minnsta kosti virðist hegðun iðnaðarins og almennings bera vitni um slíka vissu. Þó er raunin allt önnur – við eigum bara þessa einu jörð og við sem hana byggjum verðum að geta látið okkur hana nægja. Sú staðreynd er síður en svo ný af nálinni og sífellt stækkandi hópur jarðarbúa er sér meðvitaður um hana. Bandaríkjamenn hafa löngum verið taldir fremstir í flokki hvað umhverfisvernd varðar og árið 1995 skilgreindu um sjötíu og fimm prósent Bandaríkjamanna sjálfa sig sem umhverfisverndarsinna meðan Íslendingar hafa verið töluverðir eftirbátar nágrannaríkjanna hvað þessi mál varðar, þó rannsóknir bendi til þess að það sé að breytast. Í hugleiðingu þessari er ætlunin að líta til þess hvernig umhverfisvitund þjóðarinnar hefur þróast og breyst í takt við tíðarandann undanfarin ár, með sérstakri áherslu á hvalveiðar, sjálfstæðisbaráttu Íslendinga og mótmælahegðun landans.

Sýningin Endurfundir var opnuð við hátíðlega athöfn í Myndasal Þjóðminjasafnsins þann 31. janúar síðastliðinn. Við opnunina hélt Karl Sigurbjörnsson biskup Íslands tölu ásamt Margréti Hallgrímsdóttur þjóðminjaverði. Á sýningunni eru kynntar þær fornleifarannsóknir sem Kristnihátíðarsjóður styrkti frá 2001-2005.¹ Í Myndasalnum hafa eins og nafnið gefur til kynna hingað til aðallega verið ljósmyndasýningar og það verður að teljast ótrúlegt að Endurfundasýningin er fyrsta sérstaka sýningin tengd fornleifarannsóknum sem sett hefur verið upp síðan Þjóðminjasafnið opnaði að nýju eftir endurbætur.

Sumarið 2004 rannsakaði ég húsasund í gamla Vesturbænum í Reykjavík. Rannsóknin var unnin með tilstyrk Nýsköpunarsjóðs námsmanna og undir dyggri leiðsögn Kristínar Þorleifsdóttur landslagsarkitekts. Verkefnið bar yfirskriftina Lífið að húsabaki: umhverfi húsasunda í vesturbæ Reykjavíkur en húsasund skipa stóran sess í skipulagi gamla Vesturbæjarins og búa yfir heilmikilli sérstöðu. Viðfangsefnið var umhverfi bakgarða við húsasund í Vesturbæ Reykjavíkur. Skipulag sambyggðra húsanna sem umlykja sundin að húsabaki býður upp á andstæður milli fram- og bakhliða húsanna. Að framanverðu geta húsin virkað frekar slétt og felld, kuldaleg og ópersónuleg en að húsabaki leynist allt annað umhverfi. Þar er pláss fyrir gróður og garða, fólk og persónlega tjáningu íbúanna. Markmið rannsóknarinnar var að setja fram heildstæða mynd af umhverfi húsasundanna í gamla vesturbænum í Reykjavík. Rannsóknin var tvískipt og hér verður fjallað um hana í tveimur hlutum. Í fyrri hlutanum er leitast við að gefa mynd af þróun gamla Vesturbæjarins með því að reifa sögu borgarhlutans í tengslum við skipulagsþróun borgarinnar og þeirra hugmyndafræðilegu áhrifaþátta sem sett hafa mark sitt á hverfið. Saga skipulagsþróunar Reykjavíkur, hugmyndafræði og hönnunarforsendur hverfisins gefa gott yfirlit og skapa grunninn fyrir innri greiningu umhverfisþátta sem tekin eru fyrir í seinni hlutanum. Þar eru þrjú húsasund tekin til sérstakrar skoðunar og er athyglinni sérstaklega beint að formfræði, nýtingu, upplifun og viðhorfum íbúa og annarra notenda húsasundanna.