Ég ólst upp í dásamlegu úthverfi Stokkhólms þar sem ægði saman öllum þjóðum heims í einum hrærigraut, fjórtán þúsund manns frá öllum heimshornum stappað saman í blokkir á einum ferkílómetra. Og þar var líf og fjör. Hálftannlausar kerlingar með höfuðklúta organdi á eftir krakkagemlingunum sínum á tyrknesku, persnesku og kúrdísku. Sígaunarkarlar að æfa sig í hnífaslag og drekka vodka af stút í skugga kirsuberjatrjánna á grasblettinum fyrir neðan eldhúsgluggann minn. Konurnar þeirra í efnismiklu pilsunum á leið upp í verslunarkjarnann að hnupla mat úr kjörbúðinni, þeirri sem þeim var síðar meinaður aðgangur að. Tyrknesku karlarnir með talnaböndin sín að kjafta útá gangstétt. Enginn svo sem að flýta sér eitt né neitt. Hér höfðum við allt sem við gátum óskað okkur. Félagsskap, klifurtré og sælgæti frá öllum heimsálfum. Úr kirsuberjatrjánum skaust maður niður til kaupmannsins á horninu og keypti sér grískt sælgæti sem selt var í sneiðum af stórum blokkum og molnaði uppí manni. Eða ólífur í lausu. Þegar maður rambaði óvart inn í eitt af sænsku úthverfunum blöskraði manni. Þar var allt hreint og snyrtilegt, gerilsneytt og dautt. Ekkert kvikt á ferli, fyrir utan einstaka hreinræktaðan kött. Enginn úti að orga af öllum lífs og sálar kröftum á einhver börn sem voru stödd langt utan kallfæris. Bara nýbónaðir bílar og raðhús með görðum. Þar hefðum við aldrei getað hugsað okkur að búa. Tilfinningin sem helltist yfir mig í hvert sinn sem ég átti leið um “sænskt“ úthverfi held ég gleymist seint. Ég ímyndaði mér að fólkið í þessum hverfum brosti aldrei, það hefði ekkert til að gleðjast yfir. Aldrei var það úti bara til að leika sér og njóta þess að vera innan um annað fólk. Það heyrðist ekki píp frá þessum húsum. Og í þessum hverfum bjuggu engir Sómalar, Tyrkir eða sígaunar. Þar voru engir grænmetismarkaðir útá torgi við verslunarkjarnann, engar kjörbúðir sem seldu fetaost eftir vigt. Þessu fólki hlaut að leiðast ósegjanlega mikið. Öðru trúði ég ekki.
Í bekknum mínum voru tvö alsænsk börn og eitt hálfsænskt. Hin voru frá Tyrklandi, Indlandi, Úganda, Pakistan, Sómalíu, Chile, Finnlandi, Bangladesh, Júgóslavíu, Armeníu, Ghana, ég frá Íslandi og svo voru það tyrknesku kúrdarnir og pólsku sígaunarnir sem töluðu romani sín á milli þótt þeir kynnu líka pólsku. Við vorkenndum sænsku börnunum sem bjuggu í leiðinlegum raðhúsahverfunum að geta ekki blótað á öðrum tungumálum en þessari hallærislegu sænsku. Við gátum öll svívirt fólk á a.m.k. fimm ólíkum málum. Enda varð maður að geta svarað fyrir sig svo að skildist. En ljótasta svívirðingin var vitaskuld að kalla einhvern helvítis Svía eða “jävla svenne“. Það þótti skelfileg móðgun. Enda bjuggu Svíar í raðhúsahverfum með engu veggjakroti eða vandræðaunglingum og dóu yfirleitt allir úr leiðindum. Það eina sem þessir aumingjans Svíar höfu til síns ágætis var að þeir höfðu fundið upp gúmmíbrauðið svokallaða sem var sætara en önnur hversdagsbrauð og skoppaði ef maður missti það í gólfið. Það var ljúffengt með smjöri og osti og fyrir það fengu Svíagreyin prik, en það var nú fátt annað við þá sem vakti annað hvort virðingu eða aðdáun.
Ég vildi gjarnan leyfa barninu mínu að upplifa þá tilfinningu að vera útlendingur í útlendingasamfélagi vegna þess að í mínum huga er það einstök reynsla sem maður ber með sér alla ævi. Að vita það að maður tilheyrir ekki hinu stóra samfélagi, er á skjön, og að finna að það er allt í lagi, styrkir mann. Það er engin þörf á því að tilheyra stóra hópnum, því það gerir það í raun og veru enginn, en það er erfitt að sjá það þegar maður ímyndar sér að maður sé hluti af honum og að aðrir tilheyri sömu tegund og maður sjálfur og að minn hópur standi á einhvern hátt andspænis hinum hópnum. Það eina sem við áttum sameiginlegt var að við vorum ekki hluti af “þeim“. Merkilegt hvað það þjappaði fólki saman.
Nú þegar ræða á innflytjendavandann þá hugsa ég oft um æsku mína. Ég ólst upp í innflytjendavandamáli, allt í kringum mig var fólk að þroskast í innflytjendavandamál. Heima hjá vinum mínum voru innflytjendavandamál í hverju horni. Fólk sem var að reyna að búa sér og börnum sínum sómasamlegt líf var orðið að vandamáli. Ef það aðlagaðist ekki þá áttu börnin engar framtíðarvonir aðrar en glæpi eða skúringar og kjörbúðarstörf. Ef það aðlagaðist of mikið þá glötuðu börnin uppruna sínum og urðu rótlausir glæpamenn. En þetta vissi fólk ekki. Það gerði bara sitt besta í þessari innflytjendatilraun sem það tók þátt í. Tilrauninni sem varð að vandamáli þegar afleiðingarnar komu í ljós. Eins og þær hefðu bara aldrei átt að verða neinar.
Afstaða mín til innflytjendamála er algjörlega klofin. Annars vegar elska ég suðupottinn sem ég ólst upp í. Þar sem maður kynntist alls konar menningu og fólki frá öllum löndum heims og leið eins og maður byggi samtímis í Beirút, Ankara, grísku sveitaþorpi og finnsku skógunum. Ég vildi gjarnan veita börnunum mínum þessa upplifun og reynslu.
Á hinn bóginn veit ég að þessi rómantíska sýn er eigingjörn. Börnin í hverfinu mínu þurftu mörg líklega að hafa meira fyrir sínum starfsframa og velgengni en glókollarnir í raðhúsahverfunum. Sterkur tyrkneskur hreimur hjálpar manni örugglega ekki á framabraut í sænsku elítunni. Þótt það væri yndislegt að vera barn í gettóinu þá er ekki víst að fjölskylduföðurnum sem hafði setið í fangelsi í Argentínu fyrir rangar pólitískar skoðanir og hafði verið háskólaprófessor en þurfti núna að sætta sig við það að skúra til að sjá fyrir fjölskyldu sinni hafi liðið eins og mér. Þakklátur fyrir þessi einstöku kjör.
En hvað með þessi innflytjendamál? Er eitthvað hægt að gera fyrir innflytjendur? Til að þeir verði nú ekki vandamál. Eða er bara best að sleppa þessu? Til að sleppa við vandamál. Satt best að segja get ég ekki séð fyrir mér að það sé hægt að gera neitt í þessum tiltölulega nýju málum þannig að ekki skapist vandamál. Sumir innflytjendur og flóttamenn vilja aðlagast og sumum þeirra tekst það þannig að ekki verði neinir árekstrar. Aðrir vilja bara búa við betri lífskjör en hafa ekki áhuga á nýjum siðum og lífsgildum. Þannig er það bara. Innflytjendur eiga líka að mega vera til vandræða eins og annað fólk.
Innflytjendur geta vissulega orðið innfæddum vandamál. En það vandamál sprettur af vandamálinu sem innflytjendur verða sjálfum sér ef innfæddir reyna ekki að skapa þeim lífvænleg vaxtarskilyrði. Þetta fólk er gróðursett í framandi jarðvegi. Þegar vandamálin eins og t.d. íslamismi skjóta upp kollinum fara sumir innfæddir að hugsa um það líkt og miltisbrand, en það vandamál er eins og kunnugt er leyst með því að moka upp hinum smitaða jarðvegi, einangra hann í sóttvarnargámum og farga með sérstökum öryggisaðferðum.
Innflytjendavandamál – þ.e.a.s. umfram þau vandamál sem eðlilegt er að hver einasti hópur manna hafi í för með sér (allt frá litlum hópum eins og forsætisráðherrum á eftirlaunum til stórra hópa eins og vegfarenda) - verða ekki leyst nema með mikilli vinnu. Það er þegar sú vinna er vanrækt sem þau verða innflytjendavandamál, rétt eins og kunnuglegri "mál" verða vandamál þegar hópar eins og börn, fjölskyldur, nemendur, fatlaðir eða gamalmenni eru látnir reka á reiðanum í þeirri trú að allt reddist eða fólk eigi bara yfirhöfuð að redda sér sjálft.