Á ég að gæta bloggs bróðurs míns? Fyrri hluti.

Stefán Pálsson sagnfræðingur sagði um fræðibókaútgáfu ársins 2006 að framþungi væri einkenni á íslenskum ævisögum og áréttaði þá skoðun sína, að væri söguhetjan ekki orðin tvítug á fimmtugustu blaðsíðunni bæri höfundi að taka fram skærin og stytta mál sitt. Að baki þessari staðhæfingu Stefáns lá sá rökstuðningur að þeir einstaklingar, sem teldust nægilega athyglisverðir til þess að grundvöllur væri fyrir ritun og útgáfu ævisögu þeirra, hefðu að öllu jöfnu unnið sín afrek á fullorðinsárum.¹ Nú má eflaust deila um það hversu stóran sess mótunarár og ættgarður merkra einstaklinga eigi að skipa í slíkum verkum en eitt er víst og það er að hefðu þau mikilmenni, sem heiðruð hafa verið með þykkum ævisögum undanfarin ár, verið bloggarar hefðu doðrantarnir eflaust orðið mun þykkari og Stefán enn langeygari í bið sinni eftir fullorðinsárum söguhetjunnar.

Það er óumdeilanlegt að hinir rafrænu miðlar hafa tekið við af pappírnum og taka vinnulag og lagasetning sífellt meira mið af þeirri staðreynd. Sumir hlutar þessarar hljóðlátu byltingar eru skýrari en aðrir, tölvupósturinn er t.d. hvað sem framsetningu og stíl líður, augljóslega arftaki sendibréfsins. Bloggið er öllu óræðara fyrirbæri, en því má líkja við dagbækur, minnisbækur, bréf, fréttabréf, dreifibréf, bæklinga eða jafnvel allt þetta í einu. Skemmtilegust er þó líklega samlíkingin við hin handskrifuðu sveitarblöð 19. aldar en margt er líkt með þeim og blogginu. Báðir eru miðlarnir grasrótarmiðlar sem yfirleitt er haldið úti af almennum borgurum í eigin tómstundum. Þau málefni, sem fjallað er um, einkennast oftar en ekki af persónulegri nálgun og lesendahópur er yfirleitt fámennur, sveitarblöðin miðuðust við landfræðilega afmarkaðan hóp og bloggsíður eru yfirleitt skrifaðar með vini, fjölskyldu eða hóp sem sameinast um tiltekin áhugamál í huga.² Þó er í báðum tilfellum næsta öruggt að hver nýr lesandi kitlar hégómagirnd höfundarins.

Þótt deilt sé um það hvenær blogg sé blogg, hverjir teljist bloggarar og hverjir ekki og þótt málsmetandi aðilar í íslensku menningarlífi slái jafnvel fram staðhæfingum á borð við þá, að bloggið hafi hreinlega ekki verið fundið upp fyrr en í fyrradag³, þá fer ekki á milli mála að bloggið hefur slegið í gegn sem vettvangur bæði tjáningar og sköpunar. Því er iðulega haldið fram að aldrei hafi jafn stór hluti almennings tjáð sig í rituðu máli um sjálfið og samfélagið, að framleiðsla persónulegra heimilda fari nú fram í meira mæli en nokkurn tímann áður. Og það fer ekki á milli mála að í þessum heimildum eru verðmæti fólgin fyrir sagnfræðinga og aðra þá fræðimenn sem rannsaka samfélag, menningu og sögu. En hverjir eru möguleikar sagnfræðinga á því að nýta sér bloggheimildir við rannsóknir sínar?

Því miður er það klassísk staðreynd að aukin framleiðsla heimilda jafngildir ekki aukinni uppskeru fyrir sagnfræðinga framtíðarinnar. Til þess að heimild sé gagnleg þarf hún að vera aðgengileg. Þó svo opinber birting sé einkenni bloggsins er hún engin trygging fyrir því að færslum sé ekki breytt eða að þær, eða jafnvel bloggið í heild sinni, hverfi ekki fyrirvaralaust, allt eftir dyntum bloggarans. Á sama tíma hefur bloggarinn þó ekki endilega fullt vald yfir sínum eigin texta og þá annmarka má rekja beint til einmitt þess sem gert hefur bloggið svo vinsælt, til hins einfalda notendaviðmóts. Það að blogga og að koma sér upp bloggi krefst nefnilega ekki lengur mikillar tæknilegrar færni. Flestir bloggarar nýta sér þau fríu tól og hýsingu sem stendur til boða hjá bloggveitum á borð við Blogger. Í smáu letri notendaskilmála slíkra fyrirtækja er hins vegar yfirleitt skýrt tekið fram að bloggveitan ábyrgist ekki á nokkurn hátt varðveislu textans, það sé í verkahring bloggarans sjálfs. En jafnvel þótt bloggarinn visti samviskusamlega afrit af hverri bloggfærslu inn á eigin tölvu er það engin trygging fyrir því að skrif hans varðveitist. Það var lengi vel trú manna að með hinni stafrænu byltingu væri allur vandi hvað varðveislu gagna varðar úr sögunni. Í dag er hröð úrelding gagnasniða og forrita hins vegar stórt vandamál og allt eins víst að skrár skrifaðar í ritvinnsluforritum dagsins í dag verði ólesanlegar eftir tíu ár. Margir tala jafnvel um að mögulega muni hin stafræna tækni verða til þess að þekking glatist hraðar, að eftir áratug eða svo munum við líta með skelfingu aftur til hins stafræna Ginnungagaps (e. Digital Dark Age) Skjala- og gagnasöfn hafa vitanlega þegar gripið til aðgerða til þess að sporna við þessu vandamáli. Einstaklingar, sem eru þó nægilega tæknivæddir til að nota tölvu og eiga stafræna myndavél, eru hins vegar mun sjaldnar nægilega tæknivæddir til að vera meðvitaðir um mikilvægi öryggisafritunar og réttrar varðveislu gagnasafna sinna.

Íslenska vefsöfnunin

Hverfulleiki þess efnis, sem birt er á neti, er þó langt frá því að vera alger. Fáir gera sér grein fyrir því en bæði hérlendis og erlendis er markvisst unnið að söfnun og varðveislu vefsins. Nærtækast er að líta fyrst á þá söfnun sem íslenskir aðilar standa fyrir. Fjallað er um söfnun vefsíðna í lögum um skylduskil til safna nr. 20/2002 en lögin tóku gildi í ársbyrjun 2003. Þar er Landsbókasafn – Háskólabókasafn Íslands skilgreint sem móttökusafn þess íslenska efnis sem birt er á rafrænu formi á almennu tölvuneti og skal safnið varðveita þetta efni og veita að því aðgang. Sérstaklega er fjallað um söfnun vefsíðna í reglugerð um skylduskil til safna nr. 982/2003 og er þar tekið fram að öllu efni, sem birtist á þjóðarléninu .is, skuli safnað og að Landsbókasafn – Háskólabókasafn skuli starfa í nánu samstarfi við þann aðila sem annast skráningu og stjórnun á þjóðarléninu. Hérlendis er það fyrirtækið ISNIC sem fer með það hlutverk.

Íslenska vefsöfnunin fer þannig fram að afrit er tekið af öllum þeim lénum, sem hafa endinguna .is, þrisvar á ári. Eins og er tekur þetta verk um tvær vikur. Samhliða þessum þrem árlegu heildarsöfnunum er völdum vefsíðum safnað oftar og má skipta þessum sérhæfðari söfnunum upp í þrjá flokka; samfellda söfnun, safnanir sem tengjast sérstökum atburðum og íslensku efni á lénum öðrum en þjóðarléninu.

Samfelld vefsöfnun felur í sér mjög öra söfnun og er til hennar notaður sérstakur hugbúnaður sem skynjar breytingar, sem verða á síðunum, og tekur afrit þegar þeirra verður vart. Fjölda þeirra vefja, sem svona er safnað, er haldið í lágmarki og takmarkaður við 40-50 lén. Þetta eru vefir sem geyma efni sem talið er áhugavert í þjóðfélagslegri umræðu, einkum fréttavefir. Sem dæmi um safnanir, sem tengjast sérstökum viðburðum, má nefna safnanir tengdar kosningum á landsvísu og er þá aflað sérstaklega upplýsinga um það hvaða lén má ætla að muni skipta máli hverju sinni. Fyrsta slíka söfnunin snerist um sveitarstjórnarkosningarnar 2006. Þær vefsíður sem er sérstaklega safnað af öðrum lénum en þjóðarléninu eru af ýmsum toga, og er í þeim flokki að finna jafnt bloggsíður og síður annars eðlis⁴.

Eins og gefur að skilja er það ekki einfalt mál að halda utan um það hvar íslenskt efni er að finna á öðrum lénum en þjóðarléninu enda er hér um mikið efni að ræða. Bæði kaupa Íslendingar sér oft erlend lén, enda er verðmunurinn á skráningu þeirra og hinna íslensku mikill, og svo er það tiltölulega nýtilkomið að ókeypis birtingar- og hýsingarþjónusta fyrir texta og myndir sé boðin á íslenskum lénum. Enginn listi er til yfir það hvar íslenskt efni er hýst utan þjóðarlénsins og enn er það óleyst hvernig skuli ákvarða hverju skuli safnað af slíku efni.

Það efni, sem safnað hefur verið undir formerkjum hinnar íslensku netsöfnunar, nemur um 5.5 terabætum af þjöppuðum gögnum, sem á mannamáli myndi útleggjast sem gífurlegt magn gagna. Enn sem komið er er þetta heimildasafn þó því miður ekki aðgengilegt, hvorki almenningi né fræðimönnum.