Að kasta eins og stelpa

Að kasta eins og stelpa er vel þekkt í daglegri orðræðu og þýðir að kasta illa, stutt eða laust. Stelpuköst eru undantekningalítið gripin samstundis af andstæðingnum eða varin fyrirhafnarlítið af markmanni sé þeim beint að marki. Að bendla slæma framistöðu í íþróttum við konur er vel þekkt minni úr dægurkúltúrnum. Hver hefur ekki séð bíómyndir þar sem þjálfarinn hellir sér yfir strákana í leikhléi og spyr þá hvort þeir ætli að leika eins alvöru íþróttamenn eða kjéllingar, nú eða heyrt svipaðar ræður frá leikfimikennara í grunskóla? Í þessu greinarkorni verða stelpuköstin skoðuð út frá kenningum femínískra fræðimanna um íþróttir og líkama kvenna.

En hvað er raunverulega að kasta eins og stelpa? Illa heppnuð köst (spörk, eða stökk ef út í það er farið) stafa yfirleitt af rangri líkamsbeitingu. Til að framkvæma einhverja hreyfingu til að ná hámarkskrafti þarf að beita öllum líkamanum í hreyfinguna og flylgja henni eftir af fullum krafti. Stelpnakastið er einfaldlega hreyfing sem nýtir getu líkamans mun minna en vel heppnað kast. Femínískir íþróttafræðingar eru flestir sammála um að íþróttir og karlmennska séu samofin hugtök og þar með hljóti karlmennskuímynd íþróttanna að einhverju leyti að snúast um að hafna konum. Það eitt og sér nægir til að útskýra afhverju slæm frammistaða er bendluð við konur, en málið er þó flóknara heldur en það.

Þegar rætt er um kvenlíkaman, hreyfingu og íþróttir er oft vitnað til orða Simone de Beauvoir úr bók sinni The Second Sex „Líkami kvenna er fyrst og fremst fyrir aðra en þær sjálfar“.

Við upphaf tuttugustu aldar voru viðhorf til líkama kvenna að losna undan kreddukenndum mýtum um hið veikara kyn sem fellur í yfirlið nokkrum sinnum í viku. Um 1870 fóru kvennaskólar í Evrópu og Bandaríkjunum að kenna leikfimi og þar með gáfu stúlkum tækifæri á að nýta og njóta þeirra eigin líkama á nýjan hátt. Kvenklæðnaður var oftar en ekki hannaður til að undirstrika vaxtarlag kvenna á kostnað hreyfigetu og heilbrigðis, t.d lífstykkið, þannig að fáeinar stundir á viku fyrir frjálsa hreyfingu var í raun meiriháttar lífskjarabót. Enda voru það leikfimikennarar sem börðust hvað mest gegn notkun lífstykkis þar sem þær vissu hvað best hve skaðlegt það var.

Þess var þó vandlega gætt að íþróttirnar myndu á engan hátt grafa undan kvenleikanum og ímynd konunnar sem kynveru. Í Bretlandi var t.d skylda fyrir skólastúlkur að hnýta borða um mittið við íþróttaiðkanir og í flestum löndum giltu sérstakar reglur um íþróttaföt kvenna, skrifaðar jafnt sem óskrifaðar. Ennfremur voru sérstakar reglur í leikjum t.d boltaleikjum kvenna (undanförum nútímahandbolta) sem takmörkuðu snertingu leikmanna hvorn við annan og juku á gildi tilviljana í leiknum, t.d með að láta hlutkesti skera úr um vafamál. Einnig voru kvennaíþróttir gjarnan hafðar sem sýningaratriði á íþróttaleikjum karla, án þess þó að keppt væri í þeim. Þessi tvíhyggja var aðferð til að tryggja konum aukaaðild að íþróttum, án þess að draga úr gildi karlmennsku og keppni. Um og eftir 1920 var farið að samræma reglur t.d í hópíþróttum þannig að svipaðar reglur giltu fyrir bæði kynin. Þó var skrefið ekki tekið til fulls og vegalendir og leiktími hafður styttri fyrir konur. Enn þann dag í dag eimir af þessu fyrirkomulagi, og þá sérstaklega í íþróttum sem ekki ganga út á líkamlegan styrk, t.d skotfimi, en þar skjóta karlar og konur mismunandi fjölda skota í keppni.

Forrusta íþróttakvenna var klofin í afstöðu sinni gagnvart keppni og keppnisfyrirkomulagi kvenna. Sumar vildu gangast kerfinu á hönd gagnrýnislaust, á meðan aðrar vildu róttækari breytingar m.a með að halda heimsleika kvenna, þar sem keppt var í íþróttum á borð við fótbolta og grísk-rómverskri glímu sem t.d alþjóða ólympíunefndin vildi ekki samþykkja sem kvennagreinar. Heimsleikar kvenna voru haldnir á þriðja áratugnum, en eftir 1940 fór slagkrafturinn dvínandi, enda voru sérsamböndin, innanlands sem og hin alþjóðlegu, hægt og rólega að gefa eftir. Eftir seinna stríð opnuðust konum flestar dyr að alþjóðlegum keppnum, að hluta til vegna áherslu Sovétmanna á kvennaíþróttir. Á tímum kalda stríðsins vildu hvorki Vesturveldin né Sovétríkin vera eftirbátar hinna í íþróttum og snerist þessi metingur oftar en ekki á sveif með kvennaíþróttum.

Alla tuttugustu öldina hafa íþróttakonur þurft að feta þröngt einstigi til að samræma kyn og kynferði íþróttaiðkuninni. Þar sem karlmennskan og íþróttirnar eru eitt, hafa íþróttakonur ætíð þurft að horfast í augu við að samfélagið gerir ráð fyrir að íþróttir gætu gert þær að einhverslags ekki-konu. Fyrstu áratugi aldarinnar var rifust læknar um það í blöðum hvort að íþróttir gætu skaðað frjósemi kvenna. Í íslenskum blöðum t.d Morgunblaðinu og Þrótti, málgagni Íþróttasambands Íslands, var oftar en ekki sérstaklega tekið fram í fréttum af íþróttakonum ef þær ættu börn. Á árunum eftir stríð varð óttinn við karl-konuna ríkjandi. Bresk og bandarísk æsifréttablöð fullyrtu t.d að konur í Rússlandi breyttust í karlmenn af of mikilli þjálfun og minntust þá sérstaklega á kúluvarparann og heimsmethafann Tamöru Press sem stundaði lyftingar af miklum móð sem hluta af þjálfuninni. Íslensk blöð birtu af og til fréttir af afrekum Press og laumuðu inn meinlegum athugasemdum um kynferði hennar m.a. með að setja gæsalappir utan um orðið kona í umfjöllun um hana, eða kalla hana og systur hennar, sem einnig var afrekskona í frjálsum íþróttum, Press-bræðurna.

Umfjöllun um kvennaíþróttir hefur einnig hallast að því að draga fram „hið veikara kyn“. Í rannsókn sem gerð var árið 1989 í Bandaríkjnum um íþróttaumfjöllun í sjónvarpi kom fram munur á orðanotkun og beitingu myndefnis eftir kynjum. T.d var mun oftar rætt um veikleika og ósigur hjá konum heldur en körlum. Við leiklýsingu á körfubolta var ákveðnum leikþáttum, t.d hraðaupphlaupi, yfirleitt lýst sem mistökum annars kvennaliðsins (þ.e. því liði sem tapaði boltanum) á meðan sambærilegt atvik hjá körlum kallaðist tilþrif (þess liðs sem vann boltans). Í tennis voru karlmennirnir höggþungir á meðan konurnar skorti liðleika til að ná þeim boltum sem þær misstu af. Karlaíþróttir voru sýndar frá mun fleiri sjónarhornum en kvennaíþróttir og sérstök atvik sem þóttu afgerandi voru endursýnd í hægum takti nokkrum sinnum á meðan fréttamaðurinn fór nákvæmlega í saumana á atvikinu. Slík sjónarhorn og endurtekningar voru mun færri í kvennaíþróttunum, en hinsvegar var meira um andlitsnærmyndir.

Þrátt fyrir að rannsóknin sem vitnað er til sé yfir tuttugu ára gömul virðist þessi kynjaði frásagnarmáti ennþá vera við lýði. Í nýlega útkomnu 100 ára afmælisriti Íþróttafélags Reykjavíkur (ÍR) er frásögn af Norðurlandameistaramótinu í sundi 1963 þar sem ÍRingar áttu tvo keppendur, Hrafnhildi Gunnarsdóttur og Guðmund Gíslason. Guðmundur var óheppinn á mótinu og náði ekki að bæta sína bestu tíma, en Hrafnhildi gekk vel og lenti í verðlaunasæti, auk þess sem hún sigraði Norðurlandameistarann í sömu grein síðar það ár. Óheppni Guðmundar er rakin í smáatriðum auk þess sem að tekið er fram að hann hafi staðið sig mun betur tveimur árum seinna og lent í 4. og 5. sæti, en afrek Hrafnhildar fá aðein örfá línubil. Einnig er Íslandsmetssund Guðmundar í 100 metra skriðsundi frá 1958 rakið í smáatriðum, allt frá stungunni að endasprettinum, en enga slíka lýsingu er að finna í bókinni af nokkrum sunda Hrafnhildar.

Femínískum sagnfræðingum sem skoða íþróttasögu er oft legið á hálsi að fyrir mála skrattan á vegginn og taka ekki tillit til heildarmyndarinnar þ.e að þáttaka og keppni kvenna í íþróttum hefur farið stigvaxandi alla öldina. Þrátt fyrir það hefur grundvallarhugmyndin á bakvið íþróttir og íþróttakeppnir, þ.e að beita líkamanum til fullnustu til að ná ákveðnu marki, verið svo rækilega merkt körlum að konur sem hafa hætt sér inná það sprengjusvæði hafa átt það á hættu að teljast varla konur lengur, sérstaklega ef þær sköruðu fram úr.