Að ræna Pétur til að borga Páli

Yfirstandandi fjármálakreppa leiddi meðal annars í ljós að ýmis viðskiptaveldi reyndust byggð á sandi og stærstu fjármálafyrirtæki heims hrundu eins og spilaborgir. Í verstu tilfellum kom í ljós að engar raunverulegar fjárfestingar höfðu átt sér stað heldur voru jafnvel heilir sjóðir einungis svikamyllur þar sem eldri fjárfestum var greiddur út tilbúinn „arður“ með innstreymi fjármagns frá nýjum fjárfestum. Ráðabrugg af þessu tagi er oft nefnt Ponzi-svik í höfuðið á ítölskum innflytjanda sem var einn þekktasti viðskiptajöfur Bostonborgar á vormánuðum ársins 1920. Viðskiptaveldi hans blés út á örfáum mánuðum en reyndist vera einungis stórfelld fjárfestingarbóla sem sprakk síðan með miklum hvelli.

Ponzi-svik einkennast af því að lofað er miklum ávinningi án nokkurrar áhættu, en sjaldnast er um raunveruleg lögmæt viðskipti að ræða. Þar sem arðsemi fjárfestingarinnar er í raun engin þarf nýtt fjármagn stöðugt að flæða inn í svikamylluna svo hún haldist gangandi. Eðli Ponzi-svika felur í sér að þau geta ekki viðhaldið sér endalaust og þau hljóta því að hrynja að lokum. Oft er það hrun á verðbréfamörkuðum sem binda enda á Ponzi-svik, þar sem aðstæður valda því að margir fjárfestar þurfa að innleysa fé sitt á sama tíma og erfiðara er að fá nýja fjárfesta til þátttöku.[i]

Charles Ponzi kom með gufubát til Boston frá Ítalíu árið 1903. Foreldrar hans voru ekki efnaðir, en þrátt fyri það var hann af góðum ættum og hafði alist upp í þeirri sannfæringu að hann væri betri en aðrir. Móðir hans hafði háar hugmyndir um framtíð hans og því var hann sendur til Ameríku. Þá hafði hann reyndar eytt föðurarfi sínum í tóma vitleysu, en hann átti að duga til að fjármagna háskólanám hans. Ferðapeningunum tapaði hann síðan í pókerspili um borð í skipinu á leiðinni. Hann var því bláfátækur við komuna til Bandaríkjanna og neyddist til að vinna illa launuð störf þar til hann fluttist til Kanada og réði sig í vinnu hjá spilltum bankastjóra. Yfirmaður hans kenndi honum sitthvað misjafnt en hann stundaði meðal annars það að borga fyrri fjárfestum í óarðbærum fjárfestingum með innborgunum frá nýjum viðskiptavinum. Eftir að upp komst um svik bankastjórans missti Ponzi vinnuna og í kjölfarið var hann staðinn að tékkafalsi og hlaut tveggja ára refsidóm fyrir. Eftir það gekk hann laus í tæpa viku, en var þá handtekinn á ný, í þetta sinn fyrir að smygla ítölskum innflytjendum frá Kanada til Bandaríkjanna. Þetta kostaði hann önnur tvö ár í fangelsi. [ii]

Að lokum settist Ponzi aftur að í Boston og tók þegar að leggja á ráðin með hvernig hann gæti látið draumóra sína um stórgróða rætast. Ein mislukkuð áætlunin varð til þess að hann kynntist alþjóðlegum frímerkjasvarmiðum, sem hægt var að kaupa í einu landi og innleysa síðan í öðru landi fyrir frímerki. Þetta var hluti af alþjóðasamningi á milli nokkurra ríkja til að auðvelda svarsendingar milli landa. Gjaldmiðlar sumra þessara ríkja höfðu rýrnað verulega gagnvart Bandaríkjadal í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar, en það leiddi til þess að mun ódýrara var að senda bréf frá einum stað en öðrum og þar með var hugsanlega hægt að græða á því að kaupa ódýra svarmiða erlendis og skipta þeim síðan fyrir verðmætari frímerki í Bandaríkjunum.[iii]

Þessi hugljómun Ponzi var grunnurinn að fyrirtæki hans, The Securities Exchange Co., en hann áformaði að kaupa frímerkjasvarmiða erlendis og endurselja þá í Ameríku með ríkulegum hagnaði. Til að verða sér út um stofnfé fyrir viðskiptin lofaði hann 50% ávöxtun á 90 dögum. Á þeim tíma voru ársvextir í banka í kringum 5%. Upphaflega keypti Ponzi nokkra svarmiða erlendis til að hrinda ráðabruggi sínu í framkvæmd en honum gekk erfiðlega að ráða fram úr ýmsum praktískum hliðum áætluna sinnar. Ponzi tók því fljótlega að nota fé seinni fjárfesta til að greiða þeim fyrri. [iv] Á aðeins sjö mánuðum fjárfestu yfir þrjátíu þúsund aðilar hjá Ponzi fyrir samtals 9,6 milljónir dala en hann hefði þurft að ráða yfir 15 milljónum dala til að standa undir sér. Ponzi hafði hinsvegar aldrei fylgt áformum sínum eftir, enda kom á daginn að ráðabrugg hans var í raun ekki framkvæmanlegt. Erfitt var að fá frímerkjum skipt fyrir peninga, umræddir svarmiðar voru einungis til í takmörkuðu upplagi og mögulegur ágóði af hverjum miða svo rýr að kostnaðurinn við framkvæmdina var mun meiri en nokkur hugsanlegur ávinningur.[v]

Hetja eða skúrkur?

Um sumarið 1920, þegar svikamyllan náði hámarki var Ponzi orðinn mjög þekktur og vellauðugur. Hann bjó í höll, ók um á rándýrum bíl, klæddist dýrum fatnaði og virtist geta keypt allt sem hugurinn girntist. Ítalskir innflytjendur tóku hann í guðatölu og fé frá nýjum fjárfestum streymdi inn víðsvegar að. Fólk hikaði ekki við að tæma sparireikninga sína og veðsetja heimili sín til að geta afhent Ponzi fé sitt og fæstir innleystu hagnaðinn jafnóðum heldur fjárfestu aftur hjá Ponzi í von um margfaldan gróða.[vi]

Fjölmiðlar kepptust við að fjalla um Ponzi og fyrirtæki hans, sumir hömpuðu honum sem snillingi á meðan aðrir höfðu efasemdir um heilindi hans. Hins vegar var erfitt að færa sönnur á ólögmæti viðskiptanna, en í þá daga hvíldi sönnunarbyrði um sannleiksgildi frétta á fjölmiðlum samkvæmt lögum. Í forsíðufrétt The Boson Post var fullyrt að Ponzi væri í raun gjaldþrota og að hann hefði notað fjármagn nýrra fjárfesta til að greiða arð til fyrri fjárfesta.[vii]

Á sama tíma höfðu stjórnvöld einnig hafið rannsókn á Ponzi, en framan af gekk erfiðlega að sýna fram á nákvæmlega hvað væri ólöglegt við starfsemi hans. Í kjölfar umfjöllunar The Post gerðu fjárfestar endanlegt áhlaup sem þurrjós það sem eftir var af sjóðum Ponzi og þá varð eftirleikurinn auðveldur. Alríkisstjórnin reið á vaðið og ákærði Ponzi fyrir að hafa nýtt sér póstþjónustuna til að pretta almenning. Þrátt fyrir að póstþjónustan hafi verið nátengt ráðabruggi Ponzis var grundvöllur ákærunnar einungis sá að hann hafði í 86 tilfellum sent fjárfestum sínum tilkynningar í pósti um að inneign þeirra væri laus til útborgunar, sem hann greiddi síðan með glöðu geði þar til yfir lauk. Var þrýst fast á Ponzi að játa sekt sína og loks lét hann undan og var dæmdur í 5 ára fangelsisvist, en það var í samræmi við samkomulag sem hann gerði.[viii]

Saksóknarinn í Massachusetts-fylki var hins vegar ekki sáttur við þessi málalok og um leið og réttarhöldunum fyrir alríkisdómstólnum lauk var hann ákærður af fylkinu, í þetta sinn fyrir hreinan þjófnað. Ponzi taldi að verið væri að ákæra sig tvisvar fyrir sama verknaðinn, en það er ólöglegt samkvæmt stjórnarskrá Bandaríkjanna. Einnig hélt hann því fram að ekki væri hægt að draga alríkisfanga fyrir fylkisdómstól. Hann barðist gegn ákærunni allt upp í Hæstarétt Bandaríkjanna, en hafði ekki erindi sem erfiði.[ix]

Ponzi var gjaldþrota og ákvað að annast málsvörn sína sjálfur. Svo fór að óbilandi sjálfsöryggi hans og heillandi framkomu gekk í augun á kviðdómnum, rétt eins og fjárfestum hans áður fyrr og þeir sýknuðu hann af öllum ákæruliðum. Ríkissaksóknari var þó ekki af baki dottinn og hugsaði nú gott til glóðarinnar að hafa geymt nokkra ákæruliði. Í næstu tilraun var kviðdómurinn klofinn í afstöðu sinni og gat ekki komist að endanlegri niðurstöðu. Í þriðju tilraun hafði ákæruvaldið lært af mistökum sínum og tókst að draga úr áhrifunum sem málflutningur Ponzis hafði, en hann kaus enn að verja sig sjálfur. Ponzi hlaut dóm fyrir stórfelldan þjófnað og var dæmdur í 7 til 9 ára fangelsi. Hann áfrýjaði dómnum, fékk lausn gegn tryggingu og tókst í millitíðinni að stofna til fasteignaþróunarverkefnis í Florída sem átti að afla honum nægilegs fjár til að endurgreiða öllum þeim sem höfðu tapað peningum af hans völdum og um leið að færa honum fyrri auð og orðspor. Sú fjárfesting gekk heldur ekki sem skyldi, ótrúlegt en satt, og Ponzi slapp naumlega undan ákæru fyrir svik en fékk eins árs fangelsi fyrir að brjóta gegn verðbréfalögum Florídafylkis. Allt í allt sat Ponzi í fangelsi í meira en 13 ár og var að lokum vísað úr landi, en hann hafði aldrei haft fyrir því að sækja um bandarískan ríkisborgararétt. Hann lést loks á fátækraspítala í Brasilíu árið 1949, 67 ára að aldri.[x]

Ef Ponzi hefði starfrækt The Securities Exchange Co. á Íslandi nú á dögum er ljóst að meðferð á máli hans hefði orðið talsvert önnur. Líklegast er að hann hefði verið ákærður fyrir fjársvik skv. 248. grein almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brotið ekki talið þjófnaðarbrot. Fjársvik varða allt að 6 ára fangelsi og því einnig ljóst að hann hefði sloppið með styttri fangelsisvist hefði hann verið dæmdur samkvæmt íslenskum lögum.

Ponzi var hinn dæmigerði svikari, uppfullur af draumórum um auð og virðingu, en gjörsneyddur öllu viðskiptaviti, og því leitaðist hann ávallt eftir að stytta sér leið að ríkidæminu sem hann var sannfærður um að biði sín. Hvort hann var siðblindur með öllu eða einungis illa gefinn verður hinsvegar ekki fullyrt hér. Svo virðist sem hann hafi trúað því fram í rauðan dauðann trúað að sér tækist að snúa spilinu sér í hag og eiga að lokum glæsta sigurstund sem hann vildi alls ekki missa af.[xi]

---

[i] Jared Bibler, „Ponzi-og pýramídasvik“ Fréttablaðið, 16.1.2010, bls. 18.

[ii] Original scammer now seems quaint Daily News (New York) December 21, 2008.

[iii] Jared Bibler, „Ponzi- og pýramídasvik“. bls. 18.

[iv] „Ponzi Schemes“ U.S. Securities and Exchange Commission. Aðgengilegt á http://www.sec.gov/answers/ponzi.htm.

[v] Original scammer now seems quaint. Daily News (New York) December 21, 2008.

[vi] Zuckoff, Mitchell, Ponzi‘s Scheme. The True Story of a Financial Legend. New York 2006, bls. 143-176.

[vii] Zuckoff, Ponzi‘s Scheme. The True Story of a Financial Legend, bls. 293-314. & Blumenthal, Ralph, „Lost Manuscript Unmasks Details Of Original Ponzi“. The New York Times, 5. maí 2009, bls. 21.

[viii] Zuckoff, Mitchell, "What Madoff could learn from Ponzi", 13. janúar 2009, http://money.cnn.com/2009/01/13/news/newsmakers/ponzi.jail.fortune/index.htm?postversion=2009011312.

[ix] Hæstiréttur Bandaríkjanna. Ponzi gegn Fessenden, 258 U.S. 254 (1922).

[x] Zuckoff, Ponzi‘s Scheme. The True Story of a Financial Legend, bls. 293-314.

[xi] Zuckoff, Ponzi‘s Scheme. The True Story of a Financial Legend.