Aðferðafræði og athugunarefni í hugmyndasagnfræði: Quentin Skinner

Quentin Skinner

Allar þær hugmyndir um stjórnskipulag, stjórnmál og samfélag sem nú koma fram í hverju horni leiðir hugann að því hvernig best sé að skýra og skilja slíkar hugmyndir. Ætti athyglin að beinast að efnahagslegum bakgrunni hugmynda og texta? Eða er pólitískt og félagslegt umhverfi textans betur til þess fallið að skilja hvaðan hugmyndirnar koma, hver meining þeirra er og hvernig megi skilja þær? Eða er textinn sjálfur nægilegur til þess að komast að merkingu hans? Í samræmi við heiti greinarinnar verður grafist fyrir um svör við þessum spurningum út frá sagnfræði.

Fyrst er rétt að árétta að samfélagslegar spurningar eru ekki ævarandi, þannig eru spurningar Platons eða Hobbes aðrar en við glímum við í dag og af því leiðir að svör þeirra nýtast okkur ekki beint sem svör við okkar spurningum. Þær spurningar sem áríðandi eru á hverjum tíma eru þannig háðar sögulegu samhengi sínu, rétt eins og aðrar hugmyndir, vandamál og svör. Það verður því aldrei nægjanlegt að lesa einungis textann til að komast að merkingu hans, hvað þá þýðingu. Er þá ekki rétt að skoða samfélagið sem textinn sprettur upp úr?

Þar lenda sagnfræðingar oft í vandræðum. Útskýringar á merkingu texta verða að umfjöllun um orsakir og síðara atriðið tekið fyrir það fyrra. Ákveðnar forsendur liggja að sjálfsögðu til grundvallar því að texti verði til, textinn er mótaður í einhverju samfélagslegu samhengi, en varast verður að setja samasem merki á milli þess hvers vegna textinn verður til og þeirrar merkingar sem þar er að finna. Þannig geta pólitískar, efnahagslegar, félagslegar og trúarlegar aðstæður verið forsenda og bakgrunnur texta en þær skýra ekki merkingu hans eða ætlun höfundar. Þessum veiga mikla mun er gjarnan skautað fram hjá og niðurstaðan verður að innihald textans fellur í skugga utanaðkomandi áhrifa. Augljóslega verður skilningur á innihaldi textans, ætlun og meiningu höfundar ekki eins og best verður á kosið með þessum hætti.

Quentin Skinner, prófessor við Queen Mary, University of London og áður í Cambridge, hefur með skrifum sínum og ritstjórnarstörfum undanfarna fjóra áratugi haft afgerandi áhrif á ritun hugmyndasögu og þá sérstaklega því er snýr að stjórnmálahugmyndum. Skinner er í hópi sagnfræðinga sem leggja mest kapp á rannsóknir á tungumálinu sem beitt er á hverjum tíma (með hjálp málvísinda) til að skilja betur grundvallartexta. Í grein sinni „Meaning and Understanding“ frá 1969 veittist Skinner að skrifum kollega sinna en fyrst og fremst að aðferðafræði þeirra og heimspekilegum afleiðingum hennar. Vandamálin sem Skinner rak augun í við lestur á ritum annarra sagnfræðinga er að mestu lýst hér að framan – ekki þótti honum fýsilegt að horfa fyrst og fremst á efnahagslega, pólitíska eða samfélagslega þætti til að skilja eða skýra texta, hvað þá að horfa einungis á textann.¹

Þegar texti er rannsakaður ættu sagnfræðingar samkvæmt Skinner að safna saman öllum mögulegum merkingum textans með ítarlegri könnun á hugmyndafræðilegu samhengi og raunveruleikanum sem textinn vísar til. Slík könnun gæti sýnt hvað höfundur meinti með textanum og hver ásetningur hans var í því að skrifa umræddan texta. Mögulegar merkingar mótast af fyrri og samtíma orðræðu; annað hvort sem staðfesting hefðarinnar eða nýsköpun í krafti viðbragða við hefðinni.² Áhersla Skinners á hugmyndafræðilegt og málvísindalegt samhengi texta ásamt kröfunni um að komast að ásetning höfundar skapar prófessornum sérstöðu innan sagnfræðinnar. Samhengi er hér afar vítt hugtak því allt róf samskipta er undir.³ Heppnist að kortleggja samhengið er hægt að ná ætlun höfundar og þá komumst við í aðstöðu til að skilja textann. Hér er auðsýnilega ekki um auðvelt verk að ræða:

Til þess að geta sagst skilja einhverja staðhæfingu úr fortíðinni er ekki nægilegt að ná utan um hvað var sagt eða að meining þess sem sagt var hafi breyst. … Einnig verður að gera sér ljóst fyrir hverja staðhæfingu hvernig það sem sagt var var meint og þar með hvaða samspil gæti hafa verið á milli mismunandi staðhæfinga innan sama almenna samhengis.⁴

Til að skýra örlítið betur hvað er átt við hér og þá sérstaklega með málvísindalegu samhengi skal tekið dæmi úr daglegu lífi. Talathöfnin „það er vatn í glasinu“ getur haft margar segðir eða merkingar (afhverju er ekki vín í glasinu mínu?, á ég að hella yfir þig?, ekki meira vatn takk, nei takk, o.s.frv.). Yfirleitt eigum við ekki í vandræðum með að greina merkingu talathafna í daglegu lífi, enda höfum við beinan aðgang að samhengi þeirra. Mikilvægt er að hafa ávallt í huga muninn á því sem sagt er, meint er og þess sem kemur út úr því sem sagt er („það er vatn í glasinu“ –> „hvar er vínið mitt?“ –> glasinu er skipt út).⁵ Ef við vitum ekki í hvaða samhengi talað er um vatnið í glasinu og hvernig það er sagt er erfitt að meta hvað er meint með talathöfninni. Yfirleitt eru hins vegar athugunarefni sagnfræðinga nokkuð flóknari en vatn í glösum sem gerir skilning á merkingu staðhæfinga og texta erfiðan. Ekki bætir svo úr skák að afar erfitt getur verið að púsla saman samhengi staðhæfinga hundruðum ára eftir að þær eru settar fram.

Umfjöllunarefni Quentin Skinners hefur verið að reyna að endurskapa samhengið sem stjórnspekingar árnýaldar (t.d. Macchiavelli og Hobbes) skrifuðu í og í kjölfarið að meta hver ætlun höfundanna var og hver merking skrifa þeirra var. Með rannsóknum sínum vonast Skinner til að sýna fram á að viðfangsefni nútímasamfélags eru ekki sígild heldur einungis afsprengi sögu okkar og hugmyndafræðilegs samhengis. Þetta gerir hann með því að sýna fram á að viðfangsefni klassískra texta eru kyrfilega bundin við sinn tíma en veita ekki innsýn í eilífan sannleik eða svör við viðfangsefnum okkar tíma.

Aðferð Skinners mótast að sjálfsögðu af umfjöllunarefnum hans en hana má nota víða. Áhugavert væri til dæmis að kanna hugmyndafræðilega grunntexta þeirrar samfélagsgerðar sem byggð var upp á Íslandi á 20. öld með athugunum á málvísindalegu og hugmyndafræðilegu samhengi þeirra. Í umróti dagsins mætti og skoða gaumgæfilega merkingu og meiningu þeirra fjölbreyttu hugmynda sem nú koma fram í hverju horni. Þannig má hugsa sér að málvísindaleg aðferð hugmyndasagnfræði Skinners geti komið að góðum notum til að greina þá sögu sem við upplifum nú.

Bráðasaga (e. instant history) getur líka haft gagn af umræddri aðferðafræði þegar kemur að varðveislu og söfnun heimilda. Það er ekki bara nauðsynlegt að varðveita það sem sagt er heldur verðum við að reyna að halda til haga því samhengi sem hlutirnir eru sagðir í. Öðruvísi glötum við mörgum möguleikum í síðari tíma túlkunum á því sem gerðist í gær og gerist nú. Mikilvægt er að sagnfræðingar taki þátt í mótun sögunnar sem nú gerist og ekki síður mikilvægt að það sé gert með markvissum aðferðum.⁶