Af ætlaðri gjafmildi kaupsýslumanna

Fyrir um fjórum áratugum skrifaði Milton Friedman fræga grein í New York Times og fjallaði hún um samfélagsleg framlög fyrirtækja til velferðarmála. Friedman hafnaði slíku alfarið á þeim forsendum að þannig væri gengið á arð fyrirtækis á kostnað hluthafa. Ekki voru allir sammála Friedman. Eftir síðustu aldamót hafa aðrar áherslur en bein fjárframlög fyrirtækja til ákveðinna málefna orðið ofaná, þótt að slíkt hafi átt visst blómaskeið í íslensku viðskiptalífi á fyrirhrunsárunum. Með tilkomu nýrrar umræðu í íslenskum fjölmiðlum um fyrirhuguð fjárframlög einstakra kaupsýslumanna til samfélagsmála er vert að rifja upp röksemdarfærslur Milton Friedman í tengslum við spurninguna: Mega kaupsýslumenn útdeila fjármunum annarra að vild, svo lengi sem þeim er varið til góðra verka?

Vert er að taka fram að hin alþjóðlega umræða um ábyrgð fyrirtækja á samfélagi hefur breyst mikið á síðustu árum og nú er í flestum tilvikum horft til þess hvort fyrirtæki starfi í sátt við samfélag, efnahag og umhverfi - hvernig það skapi hagnað en ekki hvernig þau verji honum.

Kaupsýslumenn er ekki sérfræðingar í velferð - og þó?
Í grein sinni, frá árinu 1970, taldi Friedman upp nokkur atriði sem hann taldi mæla gegn stuðningi fyrirtækja við samfélagsmál (e. corporate philanthrophy): Í fyrsta lagi taldi hann að samfélagsstuðningur fyrirtækja væri í eðli sínu afar kostnaðarsamur. Í öðru lagi benti hann á að aðgerðir fyrirtækis væru ávallt aðgerðir einstaklinga og því væri forstjóri stórfyrirtækis agent í slíkum gjörningi – ekki fyrirtækið sjálft. Friedman líkti raunar forstjóra stórfyrirtækis við eyland með fjárráð; hann hefði það í valdi sínu að eyða peningum hluthafa á annan veg en þeir hefðu sjálfir kosið. Jafnvel einnig á annan veg en hann sjálfur hefði kosið ef um hans eigin peninga væri að ræða. Í þriðja lagi taldi hann margt mæla á móti skattaafslætti sem hvata fyrir framlögum til samfélagslegra verkefna. Þó svo að fyrirtækið myndi ekki tapa á slíku sökum skattaafsláttar væri slíkt engu að síður ólýðræðislegt þar sem einkaaðilar fengju þannig að ráðstafa almannafé (skattaafslættinum) að eigin geðþótta. Að mati Friedman skyldi ráðstöfun skattpeninga ávallt að fara í gegnum kjörna fulltrúa; brot á þessu væri einfaldlega svik við kjósendur. Í fjórða lagi hafnaði Friedman samfélagsstuðningi fyrirtækja í heild sinni og sagði hana sýndarmennsku sem vott bæri af sósíalisma. Hann lagði áherslu á að kaupsýslumenn væru einungis sérfróðir í viðskiptum – ekki velferðarmálum.

Bill Shaw ritaði grein í Journal og Business Ethics árið 1988 taldi þar ósanngjarnt að einstök fyrirtæki ættu að bregða sér í hlutverk ríkis eða sveitarfélags og axla þar með ein og sér ábyrgð atvinnulífsins. Í það minnsta yrðu öll fyrirtæki að axla þá ábyrgð sameiginlega. Shaw taldi raunar það samfélag, sem fyrirtæki væri staðsett í, hagnast beint eða óbeint á starfssemi fyrirtækis á staðnum; slíkt samfélagsframlag bæri að meta við viðkomandi fyrirtæki. Shaw tók einnig undir sjónarmið Friedman sem sagði kröfu um samfélagslegan stuðning eða ábyrgð vera nýja tegund skattheimtu. Kaupsýslumanni, sem annt væri um rekstur sinn, væri einfaldlega skylt að spyrna fótum við slíku.

En Bill Shaw hafnaði þó ekki samfélagslegum framlögum eins og Frieldman gerði 16 árum áður. Shaw taldi stuðning við samfélagsvæn verkefni, sem væru markviss og vel framkvæmanleg, myndi koma bæði fyrirtækinu og þeim sem það styddi fjárhagslega til góða. Slík markaðssetning hinna góðu gilda þyrfti ekki að vera siðferðislega röng ef bæði rekstrarútkoma gefanda og þiggjanda yrði hagstæðari.

Á tímum hlutabréfamarkaða og hækkandi viðskiptavildar högnuðust vissulega flestir á vel auglýstum velgjörðum fyrirtækja; fyrirtæki með gott hjarta varð verðmætara fyrir vikið - í það minnsta í vestrænum kauphöllum. Almannaheillasamtök döfnuðu vel í slíku árferði. Enginn virtist bera kostnað af gjafmildi kaupsýslumanna. En samkvæmt Milton Friedman er frír hádegisverður ekki til í alvörunni. Hver borgaði þá?

Má útdeila fjármunum annarra til góðra verka?
Erfitt er að gefa afdráttarlaust siðferðilegt svar um það hvort eyða megi fjármunum annarra til góðra verka, og gildir þá einu hvort um einkafyrirtæki eða ríkisfyrirtæki (eða þrotabú) er að ræða. Erfitt er þó að hafna röksemdafærslum Bill Shaw þess efnis að ef allir hlutaðeigandi hagnist á fyrirkomulaginu mæli flest með slíkum framlögum. Sé slík útdeiling hins vegar gegn vilja þeirra sem fjármagnið (eða skuldina) eiga er komin upp klemma; sá sem vill útdeila fénu stendur þá á vissan hátt með pálmann í höndunum. Fjármagnseigandinn, sem mótmælir fjárstuðningi við góðgerðarmál, situr uppi í hálfgerðu svikarahlutverki gagnvart hinum minni máttar. Sama gildir um utanaðkomandi aðila sem gagnrýna slíka gjörning. Einnig getur myndast þrýstingur á þá sem ekki hafa enn gefið fjármuni til almannaheillamála.

Meginreglan hlýtur þó alltaf að vera: Ég gef gjöf, ég auglýsi gjafmildið og öðlast velvild = ég borga gjöfina sjálf/ur.