Af atvinnukrimmum - Seinni hluti.

Löngum hefur hugmyndin um skipulagða glæpastarfsemi verið sveipuð ljóma ævintýra og dulúðar. Bækur, bíómyndir og tölvuleikir sem snerta á efninu hafa lengi verið vinsælt afþreyingarefni fólks. Fólks sem hefur það náðugt heima í stofu og fylgist spennt með lífi úthverfamafíósans Tony Soprano með poppskál í annarri og kókglas í hinni. Hér skal ekki dæmt um hversu glæst eða spennandi líf einstaklinga innan þessa starfsgeira er í raun og veru, en verðugt er að velta fyrir sér hvers vegna sumir kjósi eða leiðist til þess að hafa lífsviðurværi sitt af því að fremja glæpi.

Í greininni verður stuttlega útskýrt hvað felst í skipulagðri glæpastarfsemi og gert grein fyrir eðli þeirra afbrota sem algeng eru meðal slíkra hópa auk þess leitast verður við að skýra hvers vegna slíkir hópar verða til og þrífast í samfélögum.

Í fyrri hluta þessarar greinar, sem finna má HÉR, var fjallað um kenningar innan afbrotafræðinnar sem skýrt geta afbrotahegðun af þessu tagi. Hér í seinni hlutanum verður fjallað um hvað geti skapað grundvöll fyrir skipulagðri glæpastarfsemi og verða t.d. bannárin svokölluðu á Íslandi skoðuð út frá því samhengi.

Grundvöllur fyrir tilvist skipulagðrar glæpastarfsemi
Skipulögð glæpastarfsemi minnir að vissu leyti á hina svokölluðu hvítflibbaglæpi enda, eins og nafnið gefur til kynna, felur hún í sér skipulagða starfsemi svipaða og í fyrirtækjum og stofnunum. Og eins og með alla skipulagða starfsemi, ef hún á að þrífast og blómstra, þarf í samfélaginu að vera til staðar ákveðin eftirspurn eða grundvöllur fyrir henni. Eðlismunurinn á starfsemi hefðbundinna fyrirtækja og svokallaðra glæpasamtaka er í rauninni einungis sá hvað það er sem í viðkomandi samfélagi kallast löglegt og ólöglegt. Klassískar kenningar innan afbrotafræðinnar ganga út frá því að í samfélaginu séu ákveðin gildi sem flestir komi sér saman um, refsilögin endurspegli svo þessi gildi og gegni því hlutverki að hræða fólk til hlýðni við þau.¹ (Nánari umfjöllun um klassíska skólann má finna hér)
Engu að síður hefur ólögleg starfsemi löngum haft sinn sess í samfélögum eins og lögleg, en hvers vegna?

Samkvæmt siðrofskenningu Durkheim er hægt að hugsa sér að ef félagslegt taumhald er of mikið og reglur samfélagsins of strangar sér fólk sig knúið til þess að brjóta reglurnar til þess að fá það sem það vill. Og vitanlega er ekki hægt að treysta á að einungis kosnir stjórnmálamenn í lýðræðisríkjum hafi einir með það að segja í lagi og hvað ekki, fjölmiðlar, stórfyrirtæki, hagsmunasamtök og háværir þrýstihópar geta auðsjáanlega líka haft sín áhrif við mótun þessara reglna, eins og dæmi eru um.

Áfengisbannið á Íslandi
Góðtemplarareglan er dæmi um öflugan þrýstihóp sem vann ötulli baráttu að því að gert yrði algert bann á áfengum drykkjum á Íslandi. Templarar voru margir hverjir þekktir áhrifamenn og með góðu skipulagi tókst þeim á fáeinum áratugum að skapa sér virðingastöðu innan íslensk samfélags. Þeir voru duglegir við blaðaskrif sem ósjaldan einkenndust af sterkum áróðri og lögðu mikla vinnu og fjármuni í að áfengisbannið yrði að veruleika, þar til það loks var samþykkt með þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1908 þar sem um 60% greiddu atkvæði með banninu, og tók það gildi 7 árum síðar.² Áfengisbannið stóð til ársins 1922 þegar spænsk vín voru leyfð, og árið 1935 var allt áfengi, nema bjór, lögleitt. Bjórbanninu lauk hins vegar ekki fyrr en árið 1989.³ Þrátt fyrir að stuðningur við bannið hafi verið 60% í þjóðaratkvæðagreiðslu verður að hafa í huga að 40% óánægðra er stórt hlufall.

Raunveruleikinn á þessum tíma varð því einmitt annar, því þrátt fyrir bannið var hvorki áfengið né skemmtanalífið sem því tilheyrði úr sögunni. Bannárin eru því gott dæmi um aðstæður þar sem augljós og mikil eftirspurn var eftir ólöglegri starfsemi sem og smygls ólöglegs varnings til landsins. Ólöglegri áfengisneyslu fylgdi þó aukinn tilkostnaður, áhætta á refsingu sem og áhættan sem gat fylgt því að drekka vafasamt heimabrugg.⁴ Bannárin eru því í raun skýrt dæmi um siðrof sem verður til í samfélagi vegna of mikils félagslegs taumhalds. Burtséð frá ströngum reglum hafði fólk vilja til þess að neyta áfengis, brugga það og smygla því, þó það þýddi að það væri að fremja glæp.

Stimplunarkenningar ganga einmitt út frá því sjónarhorni að glæpur teljist ekki glæpur nema ákveðnir hópar eða einstaklingar í samfélaginu skilgreini hann svo.⁵ Ef tekið er mið af þessu í dag er auðvelt að skilja hvers vegna viðskipti með ólöglegan varning, eins og t.d. fíkniefni geta blómstrað í samfélagi þar sem sala á þeim er ólögleg, sé næg eftirspurn fyrir hendi. Áhugavert getur jafnvel verið að velta fyrir sér hvort hér spretti upp transfitumafíur ef lög verða sett um transfitu í matvælum hérlendis!

Tengsl milli ójöfnuðar og afbrota?
Ef skoðuð er tölfræði um ójöfnuð í heiminum árið 1998-2004 má sjá að samkvæmt Gini stuðlinum eru Bandaríkin í næsthæsta flokki, 40-49 Gini stig, hvað varðar ójöfnuð, ásamt t.d. Mexíkó, Rússland, Kína og Taílandi. Í fáeinum löndum sunnan Sahara og í mestallri Suður – Ameríku er ástandið verra, eða 50-60 Gini stig.⁶ Athyglisvert er að margar af svokölluðum mafíum heims hafa verið kenndar við nokkur þeirra landsvæða sem upp hafa verið talin, t.d. Kína, Rússland og Suður-Ameríku.
Þessar tölur renna þónokkrum stoðum undir kenninguna um afstæðan skort, og verðugt er leiða hugann að því hvort ójöfnuðurinn í þessum ríkjum hafi átt sinn þátt í því að ýta undir þátttöku einstaklinga úr undirokuðum stéttum í ólöglegri starfsemi.

Að lokum
Í ljósi þess sem fram hefur komið má segja að félagsfræðilegar og félagssálfræðilegar kenningar gefi ágætis mynd af því hvernig aðstæður það eru sem ýta undir tilhneigingu fólks til þátttöku í glæpsamlegri starfsemi.
Í samfélagi sem t.d. er gegnsýrt af tiltölulega óraunhæfum efnislegum markmiðum en lítilli áherslu á raunhæfar löglegar leiðir til þess að ná þeim getur samkvæmt siðrofskenningum myndast siðrof og útkoman þar með orðið að sífellt fleiri leiti ólöglegra lausna til þess ná markmiðum sínum. Í slíkum samfélögum, sérstaklega þar sem ójöfnuður er mikill, er einnig hætta á að gremja og vantraust hinna efnaminni í garð samfélagsins leiði til andfélagslegrar hegðunar í formi lögbrota, eins og kenningin um afstæðan skort gengur út frá. Þá er einnig hætta á að brennimerking fylgi þeim er áður hafa framið afbrot sem leitt getur til áframhaldandi afbrotahegðunar vegna tapaðra tengsla og tækifæra sem fylgja brennimerkingunni, sbr. stimplunarkenningar.

Þessar aðstæður sem fylgja t.d. siðrofi í samfélagi leiða ekki einungis til almennrar afbrotahegðunar, heldur sérstaklega til afbrotahegðunar með fjárhagslegan hagnað í huga. Ólöglegar leiðir að slíkum markmiðum kalla gjarnan á skipulagða starfsemi svo hægt sé að hrinda þeim í framkvæmd. Þar með myndast skipulögð glæpasamtök sem fremja ákveðna glæpi, ss. sölu og dreifingu fíkni og mannsal með fjárhagslegan gróða í huga ofl.

Eftirspurn í samfélaginu ræður því að miklu leyti hvað hvað er arðvænlegt og hvað ekki. Eftirspurn eftirlegum eftir ólöglegum varningi getur t.d. verið mikil í samfélagi þar sem félagslegt taumhald er talsvert og reglur harðari. Fólk í slíku samfélagi getur fundið sig knúið til þess að fara fram hjá settum reglum séu þær of strangar. Reynsla af lögbanni á áfengi, eins og fram hefur komið, sýnir okkur að e.t.v. verður framferði sem þykir óæskilegt eða andfélagslegt ekki útrýmt með lagalegum aðgerðum. Vert er því að líta til félagsfræðilegra og félagssálfræðilegra kenninga sem betur kunna að varpa ljósi á rætur vandans.