Þegar við lesum um þekkta einstaklinga sem ættleiða börn frá fátækum löndum, þá gætum við freistast til þess að halda að það sé ekki flókið mál að ættleiða munaðarlaust barn erlendis frá. Við gætum haldið að það þyrfti ekki annað en hjartarými, húsrými og hóflegt magn af peningum til þess að bjóða foreldralausu barni sómasamlegt líf. En málið er því miður ekki svona einfalt.
Hulda Hákon myndlistarkona velti því fyrir sér í DV í síðasta mánuði hvers vegna Íslendingar ættleiddu ekki börn frá Grænlandi. Hulda hafði heimsótt grænlenskt munaðarleysingjahæli og sagði það hafa verið erfitt að sjá „öll þessi börn sem ekki eiga neina foreldra.“ Hún benti á að flug til Grænlands tæki aðeins tvo tíma, sem er svipað og flug til Ísafjarðar með hefðbundnum seinkunum.
Munaðarleysingjar heimsins eru ótrúlega margir nú í byrjun 21. aldarinnar. Samkvæmt tölum Unicef voru fleiri en 100 milljón munaðarlaus börn undir 18 ára aldri í heiminum í lok ársins 2003. Leikkonan Angelina Jolie vakti athygli heimspressunnar á síðasta ári þegar hún ættleiddi litla stúlku frá Eþíópíu, en áætlað er að foreldralaus börn í Eþíópíu séu allt að fimm milljónir. Ekkert þeirra verður þó ættleitt til Íslands á þessu ári eða því næsta, ef að líkum lætur.
Hvaðan má ættleiða?
Hvernig stendur á því að við ættleiðum ekki börn frá Eþíópíu eða Grænlandi? Hvers vegna þarf fólk að bíða mánuðum og jafnvel árum saman eftir að því að fá að ættleiða barn, ef heimurinn er fullur af munaðarlausum börnum sem þrá það heitast að eignast foreldra? Svarið má að hluta til finna í reglum þeirra landa þar sem börnin búa, en íslenskar reglur um ættleiðingar hafa líka sitt að segja.
Ef við skoðum erlendar ættleiðingar í Bandaríkjunum, þá koma flest börnin frá Kína rétt eins og hér á landi. Næstflest börn koma frá Rússlandi, síðan kemur Guatemala, Suður-Kórea, Úkraína, Kazakstan, Eþíópía, Indland, Kólumbía og Filipppseyjar. Íslendingar geta aðeins ættleitt börn frá þremur af þessum tíu löndum, þ.e. Indlandi, Kína og Kólumbíu. Auk þess geta íslenskir foreldrar ættleitt börn frá Tælandi og Tékklandi, en Tékkland bættist nýlega í hóp þeirra landa sem Ísland er með ættleiðingarsamband við.
Íslensk lög gera ekki ráð fyrir að væntanlegir foreldrar sæki um ættleiðingu beint til annars lands. Samkvæmt lögum um ættleiðingar má enginn sem er búsettur hér á landi ættleiða erlendis frá nema með forsamþykki dómsmálaráðuneytisins. Lögin segja einnig að enginn megi hafa milligöngu á Íslandi um ættleiðingar erlendis frá nema löggilt ættleiðingarfélög. Á öllu landinu er eitt löggilt ættleiðingarfélag, en það er Íslensk ættleiðing. Íslensk ættleiðing er aðeins í sambandi við fimm lönd og það takmarkar verulega svigrúm Íslendinga til þess að ættleiða börn frá öðrum löndum.
Hverjir mega ættleiða?
Íslensk lög takmarka ekki aðeins þær leiðir sem hægt er að fara til þess að ættleiða börn erlendis frá, heldur kveða þau einnig á um það hverjir mega ættleiða. Leyfi til ættleiðingar eru háð ýmsum skilyrðum, m.a. varðandi aldur, hjúskaparstöðu, fjárhag og heilsufar. Væntanlegir foreldrar þurfa einnig að standast skoðun ýmissa sérfræðinga áður en leyfið er veitt.
Lengi vel miðuðust íslensk ættleiðingalög eingöngu við hjón. Þegar lög um staðfesta samvist samkynhneigðra voru samþykkt árið 1996 var sérstaklega tekið fram að ákvæði ættleiðingarlaga ættu ekki við um staðfesta samvist. Fjórum árum síðar var lögunum breytt í þá átt að fólki í staðfestri samvist var leyft að ættleiða börn makans, nema um væri að ræða kjörbarn frá öðru landi. Fólk í staðfestri samvist má enn ekki ættleiða börn erlendis frá.
Þegar ný lög um ættleiðingar voru samþykkt árið 1999 var einhleypum leyft að ættleiða börn „ef sérstaklega stendur á og ættleiðing er ótvírætt talin barninu til hagsbóta.“ Áður höfðu örfáir einhleypir einstaklingar fengið undanþágu til þess að ættleiða, en þarna var í fyrsta skipti kveðið á um rétt þeirra til ættleiðinga í lögum.
Í umræðu um frumvarpið á Alþingi sagði Sólveig Pétursdóttir, þáverandi dómsmálaráðherra að í þessu ákvæði væri lögð áhersla á það að „ef heimila á einhleypum manni að ættleiða barn, þá þarf að sýna fram á að sá hinn sami sé hæfileikum búinn til að ala upp barn umfram það sem venjulegt má teljast.“ Sólveig sagði jafnframt að auknar kröfur til einhleypra byggðust á því að almennt væri barni „talið fyrir bestu að alast upp hjá tveimur foreldrum, þ.e. móður og föður. “
Í raun geta afar fáir einhleypir Íslendingar ættleitt börn frá öðrum löndum, þar sem aðeins tvö af þeim löndum sem Íslensk ættleiðing er í sambandi við leyfa ættleiðingar frá einstaklingum. Samkvæmt upplýsingum frá Íslenskri ættleiðingu geta að meðaltali tveir til þrír einhleypir Íslendingar ættleitt erlend börn á ári hverju, en um 20 einstaklingar eru nú á biðlista.
Hverra hagsmuna er verið að gæta?
Á síðasta ári vakti mál 48 ára gamallar konu nokkra athygli í íslenskum fjölmiðlum, en henni var synjað um leyfi til ættleiðingar vegna aldurs og holdafars. Konan sætti sig ekki við synjunina og fór með málið fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur, þar sem hún bar sigur úr býtum. Sjónarmið dómsmálaráðuneytisins í því máli virðist hafa verið að betra væri fyrir munaðarlaust barn að alast upp á munaðarleysingjahæli, heldur en að alast upp hjá miðaldra, þéttholda konu á Íslandi.
Í sumum tilfellum gerir íslenska ríkið meiri kröfur til foreldra sem vilja ættleiða, heldur en heimalönd barnanna gera. Þannig segir nýleg reglugerð um ættleiðingar að almennt sé hámarksaldur umsækjenda 45 ár, þó að t.d. yfirvöld í Kína leyfi að allt 55 ára gömlu fólki að ættleiða börn þaðan. Reglugerðin krefst þess líka að hjón hafi búið saman í þrjú ár en (gagnkynhneigt) sambúðarfólk í fimm ár, áður en parið fær að ættleiða.
Það má spyrja sig hvort allar þessar reglur eru til þess fallnar að gæta hagsmuna munaðarlausra barna, eða hvort að þær byggi á gamaldags og jafnvel úreltum hugmyndum um foreldra og fjölskyldur. Að minnsta kosti er erfitt að skilja þann hugsunarhátt að betra sé fyrir barn að alast upp án foreldra en að alast upp hjá ástríkri fjölskyldu, þó svo að foreldrarnir falli ekki inn í hefðbundnar staðalmyndir um gagnkynheigð hjón á „réttum“ aldri.
Heimildir
-
Adopting Ethiopia’s Aids Orphans, BBC News Belgium, 4. mars 2005
-
Heimasíða Alþingis, http://www.althingi.is/altext/125/10/r12160822.sgml Skoðað 5. apríl 2006.
-
Heimasíða bandaríska utanríkisráðuneytisins, http://travel.state.gov/family/adoption/stats/stats451.html Skoðað 5. apríl 2006.
-
Heimasíða Íslenskrar ættleiðingar, www.isadopt.is Skoðað 5. apríl 2006.
-
Lög um staðfesta samvist nr. 87/1996
-
Lög um ættleiðingar nr. 130/1999
-
Reglugerð um ættleiðingar nr. 238/2005
-
The State of the World’s Children 2006: Excluded and Invisible (skýrsla). Unicef, 2006.
-
Ættleiðing og ofþyngd: Ríkið dæmt. Ríkisútvarpið, 10. júní 2005
-
Ættleiðum grænlensk börn. DV, 11. mars 2006
8 svör við
Frábær grein.
Arnheiður Runólfsdóttirskrifaði klukkan 6.4.2006 8:52
Orð í tíma töluð og vert að velta þessu fyrir sér.
Sveinbjörn Guðmundssonskrifaði klukkan 6.4.2006 9:22
Þessi grein er mjög skýr og skilmerkileg og kemur einmitt inn á vankanta sem eru í ættleiðingarferlinu ásamt því að kasta fram spurningum sem svo sannarlega krefjast svara.
Elín Henriksenskrifaði klukkan 6.4.2006 11:08
Þetta með stöðu einhleypra er sérstaklega athyglisvert í því ljósi að nú teljum við það íslensku samfélagi til tekna hversu auðvelt það eigi að vera að vera hér einstæð móðir.
Unnur Maríaskrifaði klukkan 6.4.2006 14:25
Það er vissulega sorglegt að heilbrigt og gott fólk skuli ekki fá að taka barn til ættleiðingar vegna fordóma og þröngsýni þeirra sem með völdin hafa… Það verður þó að viðurkennast að allar þessar hömlur eru settar með hagsmuni barnsins í huga. Nú búum við í litlu landi þar sem auðvelt ætti að vera að fylgja eftir ættleiddu barni og sjá hvort því líður ekki vel hjá nýrri fjölskyldu, hvort sem það er einstaklingur, samkynhneigt par eða hjón á besta aldri. En samt getur alltaf eitthvað komið uppá og það hefur nú alveg komið fyrir að munaðarlaus börn lenda í klónum á fégráðugu og hreinlega “vondu” fólki. Fyrir stuttu las ég t.d. bók þar sem foreldrar sögupersónunnar tóku að sér fóstubörn til þess að fá meðlag frá ríkinu (þetta var í Bandaríkjunum). Því miður gerast svona hlutir reglulega þó það séu undantekningartilfelli og reglurnar eru aðeins settar til þess að vernda börnin. Jú þær hljóma heimskulegar og ósanngjarnar þegar við setjum upp dæmi héðan frá Íslandi með góðu fólki sem fellur bara ekki inní fyrirframgefnar staðalmyndir ríkisins. Ég hugsa að þessar reglur séu þó settar upp að mörgu leiti eftir erlendum fyrirmyndum þar sem svona leiðindarmál móta þær kröfur sem gerðar eru til foreldra sem vilja ættleiða. Það eru kannski ekki endilega reglurnar sem eru brenglaðar, þær eru bara settar til að vernda börnin, en það mætti þó gera ansi margar undantekningar frá reglunum og skoða frekar hvert tilvik útaf fyrir sig. Á þann hátt mætti komast hjá því að dæma fólk eftir einhverju stöðluðu formi en samt gæta hagsmuna barnsins.
Ég er s.s. alls ekki ósammála því sem fram hefur komið en vill bara benda á að þó reglurnar séu ekki fullkomnar þá eru þær að einhverju leiti nauðsynlegar til hliðsjónar.
Svo finnst mér annsi sterkt að spyrja hvort börnin séu ekki alltaf betur komin hjá fjölskyldu heldur en á munaðarleisingjahæli. Mér finnst ekki betra að koma börnum fyrir hvar sem er bara vegna þess að þar eru foreldrar sem vilja taka við því. Er eitthvað betra að hafa barn hjá fjölskyldu sem ekki getur séð um það heldur en að hafa það á stofnunum þar sem það á þá allavega möguleika á að aðrir foreldrar komi seinna og bjóði því heimili.
Þetta er erfitt val og ekkert eitt svar endilega réttara en annað.
Sesselja María Mortensenskrifaði klukkan 9.4.2006 18:11
Já, svo enginn misskilji það sem ég vildi meina þá var ég ekki að reyna að koma þeirri skoðun minni á framfæri að lögin þarfnist ekki breytinga, t.d. hvað varðar ætleiðingu til samkynhneigðra foreldra… og samstarf við fleiri lönd væri líka mjög gott mál. En einhverjar reglur þurfa samt að fá að vera, svo hlýtur að vera hægt að meta það hverju sinni hvort ekki sé hægt að víkja frá þeim og veita undanþágur.
Sesselja Maríaskrifaði klukkan 9.4.2006 22:47
Auðvitað verða einhverjar reglur að vera. Um það er ekki deilt. Foreldrar sem vilja ættleiða verða að uppfylla skilyrði varðandi fjárhag, hreint sakavottorð, húsnæði o.fl. Þeir verða líka að standast skoðun sérfræðinga eins og sálfræðinga o.fl. Allt er þetta afar eðlilegt að mínu mati.
En af hverju ætti íslenska ríkið að setja strangari aldursskilyrði en t.d. kínverska ríkið? Hver segir að 46 ára eða 47 ára einstaklingur sé ekki hæfur til þess að taka að sér eins eða tveggja ára gamalt barn? Hvers vegna eru viðhorf til einhleypra sem vilja ættleiða svo neikvæð af hálfu dómsmálaráðuneytisins, í landi þar sem meirihluti barna fæðist utan hjónabands? Er það í takt við þjóðfélagið sem við byggjum?
Varðandi það að aðrir foreldrar geti komið seinna og boðið barninu heimili, þá er það staðreynd skv. þeim tölum sem ég hef séð að meirihluti kínverskra barna sem enda á munaðarleysingjaheimili eru aldrei ættleidd. Ég þekki ekki nákvæmlega hvernig það er í öðrum löndum, en mig grunar að staðan sé þannig víðar.
Svala Jónsdóttirskrifaði klukkan 10.4.2006 14:50
Annað sem ég vildi benda á er ákvæði laga um ættleiðingu varðandi það að eingöngu löggild ættleiðingarfélög megi sjá um ættleiðingar erlendis frá. Hér á landi er aðeins eitt slíkt félag, Íslensk ættleiðing, eins og minnst er á í greininni.
Þetta þýðir í raun að félagi áhugamanna er veitt einkaleyfi til þess að sjá um allar ættleiðingar erlendis frá fyrir allt Ísland. Það fer svo eftir vilja og áhuga stjórnarmanna þessa tiltekna félags, hvort að unnið er í því t.d. að bæta við fleiri löndum.
Íslensku lögin eru mjög lík þeim norsku, en eftir því sem ég kemst næst eru þrjú samtök þar í landi sem hafa milligöngu um ættleiðingar barna frá öðrum löndum. Þessi samtök eru í sambandi við 19 lönd, þar á meðal Búlgaríu, Eþíópíu, Pólland, Rússland, Suður-Afríku og Ungverjaland, en öll þessi lönd hafa leyft ættleiðingar til einhleypra.
Sænsku ættleiðingalögin eru svo ólík þeim norsku og íslensku að ýmsu leyti. Samkynhneigð pör í staðfestri samvist mega ættleiða börn í Svíþjóð, bæði börn sem fædd eru í Svíþjóð og eins erlend börn.
Svala Jónsdóttirskrifaði klukkan 10.4.2006 15:39