Afsakið, getur þú vísað mér á útgönguleið?

Umræðan um hið alsjáandi auga stóra bróður skýtur reglulega upp kollinum. Þessi myndlíking vísar að sjálfsögðu til skáldsögu George Orwellls, 1984 en þar var stóri bróðir holdgervingur ríkisins og hafði í nafni meintrar umhyggju komið fyrir eftirlitskerfi sem náði inn á hvert heimili. Sérhver þegn er þannig stöðugt undir eftirliti án þess að geta horft til baka á stóra bróður. Þessi mynd sem Orwell dregur upp af valdinu og virkni gæti í fyrstu virst vera í góðu samræmi við hugmyndir heimspekingsins Michael Foucault um hið ósýnilega vald sem byggist á stöðugu eftirliti. Þegar betur er að gáð er þó fleira ólíkt en líkt. Hér í næstu málsgreinum mun ég leitast við að útskýra hvað Foucault á við þegar hann talar um að valdið sé ósýnilegt og hverskonar fyrirbæri það er eiginlega, þetta Panopticon sem hann tönnglast á.

Ólíkt þeim hugmyndum sem kenndar eru við markhyggju og ganga út á það að sagan einkennist af átökum ólíkra valdafylkinga, sér Foucault fyrir sér að valdið flæði þvert á móti handhafalaust um samfélagið og einkenni öll félagsleg samskipti en ekki bara sum. Greining á valdi á samkvæmt Foucault þannig að beinast að því að skilgreina hvernig valdið mótar samskipti einstaklinga (valdatengsl) í stað þess að miða að því að greina hver fari með valdið og hvað sá hinn sami ætlist fyrir.

Samkvæmt Foucault verður valdið fyrst og fremst til í höfði okkar. Með því á hann ekki við að valdið sé ímyndun heldur vill hann meina að bak við öll okkar samskipti við annað fólk liggi flókið kerfi gilda og viðmiðana sem stjórni því hvað við segjum og gerum undir mismunandi kringumstæðum. Foucault rekur upphaf þessa ástands aftur til 18. aldar þegar hugmyndir upplýsingarinnar um sundurgreinanleika líkamans verða til þess að mennta-, heilbrigðis- og fangelsisstofnanir taka að þróa aðferðir til að móta líkamann í þágu yfirvalda, til að kenna fólki að haga sér rétt. Þessar rannsóknir gengu út á það að með nákvæmum rannsóknum og tilraunum megi búa til hermann úr hoknum skussum, góðan starfsmann úr meðaljóni. Foucault tengir þessa þróun við framrás kapítalismans, en mótun hæfara verkafólks er auðvitað framleiðsluöflunum í hag. Rétt hegðun í hverju tilviki verður þannig vísindalega skilgreint markmið og hægt er að mæla hvar á skalanum hver einstaklingur fellur.

Hér er ekki aðeins um að ræða mælistikur þær sem kenndar eru við lög og reglur eða innri reglur fyrirtækja heldur eru hér einnig að verki sameiginlegar hugmyndir samfélaga um það hvernig „normal“ einstaklingur skuli haga sér og sínu lífi. Það eru ekki síst slík viðmið og gildi sem mynda rimlana í búrinu sem við leitumst ósjálfrátt við að halda okkur innan.

Foucault líkti nútíma samfélagi við Panopticonfangelsið sem enski heimspekingurinn Jeremy Benthan hannaði í lok 18. aldar. Útfærsla þess byggir á hugmyndinni um fangann sem einstakling en ekki hluta af formlausum múg. Í Panopticon fangelsinu er byggingartæknin notuð til að aðskilja fanga hvern frá öðrum og hindra öll samskipti þeirra á milli á sama tíma og byggingartæknin gerir fangelsisyfirvöldum kleyft að fylgjast með föngunum án þess að þeir viti hvenær nákvæmlega þeir séu undir eftirliti og hvenær ekki. Hver klefi er opinn og bjartur og fanginn því vel sýnilegur ólíkt því sem tíðkaðist í dimmum dýflissum miðalda. Þessi tilhögun á að hafa þau áhrif á fangann að hann sé á hverri stundu meðvitaður um mögulegt eftirlit og allar ákvarðanir hans miðist samkvæmt því við það að hann sé undir eftirliti. Þannig má manna fangelsið með mun færri vörðum heldur en hefðbundin fangelsi þar sem hegðun fanganna er stjórnað með líkamlegri valdbeitingu.

Foucault notar hugsunina sem liggur að baki Panopticon fangelsinu til að skýra sýn sína á valdið. Rétt eins og í fangelsi Benthams eru þegnar nútímasamfélaga alltaf í augnsýn, baðaðir skæru ljósi. Með eftirliti, skráningum og prófunum skapa stofnanir samfélagsins með hverjum og einum þá tilfinningu að með þeim sé fylgst, að þeir séu vegnir og metnir og farsæld þeirra byggist á því hvernig þeir komi út úr því mati. Valdið sprettur þannig af hinum stöðuga sýnileika sem hvert og eitt okkar er dæmt til. Þetta kallar Foucault panoptisma.

Nærtækasta dæmið um virkni panoptisisma í nútímasamfélagi er að sjálfsögðu hin gífurlega eftirlitsmyndavélavæðing sem hefur átt sér stað á síðustu árum. Þegar við göngum inn í verslanamiðstöð eða keyrum í gegn um Hvalfjarðargöngin vitum við að það er fylgst með okkur og við vitum einnig að ef við brjótum þær reglur sem gilda á hinu vaktaða svæði á einhvern hátt mun komast upp um okkur. Komist upp um okkur verður okkur refsað. Hér leysti myndavélavæðingin að miklu leyti af hólmi eldri aðferð sem voru radarmælingar en þær byggðu að sjálfsögðu á líkamlegri viðveru lögreglumannsins. Myndavélarnar aftur á móti eru alltaf vakandi, alltaf á verði. Rökin með eftirlitsmyndavélavæðingunni hafa að sjálfsögðu frá upphafi einmitt verið þau að hún hefur mælanleg áhrif á hegðan almennings, fær ökumenn til að hlýða settum reglum og fækkar (aftur mælanlega) afbrotum og líkamsárásum á þeim svæðum sem myndavélarnar vakta.

Einnig má nefna sem dæmi um panoptisma staðsetningarkerfi símfyrirtækjanna sem gerir innvígðum kleift að fylgjast með því á hvaða reitum tiltekin símtæki eru stödd. Þannig má þrengja leitarsvæðið þegar lögregla leitar að fólki og slíkar upplýsingar hafa jafnvel orðið til þess að koma upp um glæpamenn. Eftirlit sama lags á sér stað á internetinu þar sem hægt er að tengja ákveðnar ip tölur ákveðnum tölvum og þannig hægt að sanna að sá sem sat við tiltekna tölvu á tilteknum tíma hafi heimsótt tilteknar síður. Margir þeir sem sækja ólöglegt efni á netið beita því til þess ýmsum krókaleiðum sem eru einmitt út af þessu eftirliti orðnar að vel þróaðri tækni.

Þriðja dæmið eru rafræn viðskipti og tölvuvæðing verslana. Þetta er sérstaklega áberandi hvað varðar netverslun þar sem viðskiptavinir fá í kjölfar kaupa yfirleitt klæðskerasniðna auglýsingatölvupósta byggða á upplýsingum um það hvað þeir hafi áður keypt. Hefðbundnari verslanir hafa einnig notfært sér þessa eftirlitstækni til þess að skipta viðskiptavinum sínum upp í markhópa. Hún er fræg flökkusagan af konunni sem hætti að kaupa dömubindi í einhverjum Hagkaupanna og fékk að níu mánuðum liðnum sendan kynningarpóst frá sömu verslun sem dásamaði gæði Pampersbleyjanna. Fyrirtæki í eigu sömu aðila skiptast líka oft á upplýsingum um viðskiptavini sína í því skyni að geta sniðið auglýsingar betur að markhópum. Slíkt þykir þó mjög umdeilt og var þetta meðal þess sem var gagnrýnt í umræðunni um Fríkortin. Sumum finnst óþægilegt að vita af þessu eftirliti og bregðast við með því að borga markvisst með reiðufé svo ekki sé hægt að tengja saman nafn þeirra og innkaupavenjur en flestum finnst það þó of mikil fyrirhöfn og sætta sig við ástandið. Þess má geta að heimabanki Glitnis notar upplýsingar um rafrænar færslur til þess að bjóða notendum sínum upp á að fá yfirlit yfir það hvernig útgjöld þeirra skiptast eftir neysluflokkum.

Eftirlitið gerir ekki nema aukast. Samkvæmt spá Rannsóknarseturs verslunarinnar eru gps staðsetningartæki jólagjöfin í ár. Ríkið mun bæta um betur og færir okkur rafræn skilríki í nýársgjöf. Og það líður að því að við munum kjósa rafrænt. Í skáldsögu Orwells hélt söguhetjan sig geta flúið stóra bróður með því að forðast þá staði þar sem eftirlitskerfið var til staðar. Afdrepið sem hann taldi sig öruggan í reyndist þó hafa verið eftirlitsvætt. Hver sá sem les um afdrif Winstons og Júlíu hlýtur að prísa sig sælan að stóri bróðir okkar er góður og blíður. Eða, er það ekki annars örugglega tilfellið?