Ákvarðanir einstaklinga og hópa: Ólafur Ragnar, Innrásin í Svínaflóa og hið eiginlega uppgjör

Ólafur Ragnar
Árið 2007 þótti Íslendingum fátt fyndnara en Ólafur Ragnar, hinn misheppnaði, starfsmaður á plani bensínstöðvarinnar í gamanþáttaseríunni Næturvaktin. Á marga vegu afhjúpaði Ólafur mikilvægi staðalmynda og hugmynda okkar um hvað það er að vera vel heppnaður karlmaður. Ólafur naut ekki velgengni – allt sem hann gerði var misheppnað, en að sama skapi ofboðslega fyndið. Hann var í ánauð – fékk ekki að halda laununum sínum. Yfirmaður hans, Georg Bjarnferðarson, lagði hann í einelti, níddist á honum. Georg útskýrði í innblásnum eintölum hverskonar fífl og bjáni Ólafur væri. Fyndið, ekki síst, vegna þess að Georg var brjálæðingur. Hann var femínisti og marxisti með fimm háskólapróf, menntaður í Svíþjóð meðal annars í uppeldisfræðum. Á Íslandi árið 2007 þótti fátt fyndnara en mislukkaður íslenskur karlmaður sem mátti sæta niðurlægingu femínista og kúgun marxista. Þetta þótt mér að minnsta kosti mjög fyndið.

Í einum þáttanna um þríekið á næturvaktinni festir Ólafur Ragnar kaup á ofurjeppa – engum venjulegum jeppa. Bíllinn var „custom made fyrir kallinn“. Ólafur fór í banka - fékk bílalán uppá margar milljónir til þess að fjármagna kaupin. Þótt heimskur, vissi vel að til að vera maður með mönnum þyrfti hann að „looka vel“. Hann skuldsetti sig upp fyrir haus af ástæðum sem honum þótti gefa ágætis grundvöll fyrir slíkum fjárfestingum. Peningarnir voru að fara „kicka inn“ Hann var í viðskiptum við Benjamín prins frá Nígeríu og átti von á því að geta fyrr en síðar, hent peningum inná lánið. En það gekk ekki eftir. Systir hans varð að taka af honum bílinn, Ólafur hafði látið ömmu sína skrifa uppá lánið. Það ber allt að sama brunni, Ólafur var mislukkaður í sínu starfi, lífi og í sínum fjárfestingum.
Hvernig mátti það vera að einstaklingur gæti gengið inní banka og slegið lán fyrir margar milljónir, með lítið annað en veð í andlagi kaupanna og uppáskrift ömmu. Hér birtist okkur líking sem kannski er of-auðvelt að snúa uppá íslenska bankamenn. Minnin eru: „Áhætta“, „heimska“, „offjárfesting“, „ofurskuldsetning“, „100% lán“, „ofurtrú“ „peningar að kicka inn“, „henda inná lánið“ loks „niðurlæging“ og „þrot“.

Það er kannski mikil einföldun, að bera saman persónu Ólafs og íslenska bankakerfið – kerfið sem fræðimenn við háskóla landsins sögðu byggja á „the Icelandic business model“. Heldur skulum við hverfa frá einstaklingnum og slæmum ákvörðunum Ólafs og snúa okkur að slæmum ákvörðunum annarra – nú karla í hópum.

Innrásin í Svínaflóa
Samskipti Kúbu og Bandaríkjanna versuðu mjög eftir byltinguna 1959. Stjórnvöld á eyjunni yfirtóku ýmsar eignir bandarískra kaupsýslumanna, ítök Bandaríkjamanna minnkuðu. Samtímis styrktist samband Kúbu og Sovétríkjanna. Sí-aukin spenna varð til þess að hrinda af stað atburðarrás sem fól í sér tilraun Bandaríkjamanna til valdaráns á Kúbu, tilraun sem hefur hlotið nafnið Innrásin í Svínaflóa (e. the bay of pigs invasion).

Í apríl 1961, aðeins þremur mánuðum eftir að John F. Kennedy tók við embætti, réðust fjórtánhundruð kúbanskir flóttamenn til atlögu gegn kúbverska hernum. Flóttamennirnir höfðu hlotið þjálfun í skæruhernaði frá bandarískum hernaðarsérfræðingum á vegum CIA. Ekkert gekk eins og til stóð. Fjögur skip sem að styðja áttu við innrásina þurftu frá að hverfa. Tveimur var sökkt, tveimur snúið við. Þremur dögum eftir að innrásin hófst höfðu kúbanskar hersveitir umkringt skæruliðana og leitt tólfhundruð þeirra, þ.e. þá sem eftir lifðu, í fangabúðir.

Undirbúningur innrásarinnar hófst eftir ráðgjöf frá Richard Nixon, þá varaforseti Dwight Eisenhower. Diplómatískum samskiptum ríkjanna hafði þá ekki verið slitið. Hugmyndin var skýr: Koma óvinveittum stjórnvöldum á Kúbu frá völdum og endurheimta bandarískar eignir og um leið áhrif. Þetta skyldi gera með ýmsum leiðum, svo sem áróðri og beinni hernaðaríhlutun. En allar aðgerðir áttu það sameiginlegt að Bandaríkin skyldu hvergi sjást koma nálægt málum. – Raunin varð önnur, allt önnur.

Innrásin er almennt talin vera verst útfærða hernaðaraðgerð sem framkvæmd hefur verið af, sem kalla mætti, ábyrgðarfullri ríkisstjórn. Klúðrinu er best lýst með öllum þeim neikvæðu afleiðingum sem hernaðarsérfræðingum Bandaríkjamanna láðist að taka til alvarlegrar skoðunar. Dæmi um afleiðingarnar voru: 1) hernaðarlegur vanmáttur upphaflegrar árásar, 2) að tilraunir til að hylma yfir þátttöku Bandaríkjanna þóttu frá upphafi vera ótrúverðugar, 3) mikil reiði vinveittra ríkja í Suður Ameríku, 4) alþjóðleg mótmæli gegn hernaðarbrölti Bandaríkjanna, 5) hörð gagnrýni fjölmiðla og álitsgjafa innanlands, 6) stóraukin samskipti og tryggð milli Kúbu og Sovétríkjanna með þeim afleiðingum að byggðir voru kjarnaeldflaugaskotpallar tæpum 150 kílómetrum frá Flórída. Flestir kannast við áhrif síðari deilna á sambúð þessara þriggja landa.

Hvað er þá svona merkilegt við þessi mistök Bandríkjamanna. Liggur eitthvað til grundvallar sem hægt er að læra af? – Já, og það gerði félagssálfræðingurinn Irving Janis með rannsóknarstarfi sínu um alllangt skeið. Janis notaðist við innrásina í Svínaflóa sem atviksrannsókn (e. case study) vegna þess að hún bar með sér nokkur þau einkenni sem hann kenndi við kenningu sína um hóphugsun (e. groupthink).

Kenningin um hóphugsun er afar víðfeðm nálgun á heldur flóknum ferlum ákvarðana og samskipta í hópum sem takast á við markmiðsdrifna ákvarðanatöku. Janis lýsir fjölmörgum einkennum hóphugsunar í bók sinni Groupthink: Psychological Studies of Policy Decisions and Fiascoes.

Til einföldunar má skipta einkennum hóphugsunar í þrjá flokka. Í fyrsta lagi kemur til Óbilandi trú á styrk hópsins og siðferði - þar sem hugmyndir um ætlaða hæfni hóps til að stjórna aðstæðum eru ríkjandi ásamt áberandi fullvissu um lítilvægi mistaka. Í öðru lagi Þröngsýni – þar sem framferði er rökstutt með öllum boðlegum ástæðum og þar sem hópur lítur á mótrök sem tækifæri til þess að þjálfa afstöðu sína, frekar en að endurskoða hana. Þröngsýni styðst þannig einnig við staðalmyndir um getuleysi þeirra aðila sem færa fram mótrök, og þeir hinir sömu settir undir stórann hatt skilningsleysis eða óvinveittra skoðana. Í þriðja lagi einkennir Þrýstingur á samheldni hóphugsunina – þar sem hvatt er til sjálfsritskoðunar og meðvitaðrar þöggunar á gagnrýni innan hóps. Samheldni hópsins er viðhaldið betur og betur eftir því sem lengra líður frá því að skynsemi eða gagnrýni fær hljómgrunn – vitleysan verður sjálfbær.
Hið eiginlega uppgjör

Félagssálfræði fæst við að skýra ákvarðanir og hugmyndir fólks og hópa. Fræðigreinin reynir að aðgerðabinda viðfangsefni sín til þess að varpa ljósi á ástæður þess að einstaklingar, og þá oft í hópum, taka heimskulegar ákvarðanir.

Í þessari hugvekju um ákvarðanir einstaklinga og hópa beindi ég sjónum mínum að Ólafi Ragnari. Ólafur er heimskur maður – allt tal um að hann sé misskilinn eða einfaldur nær ekki að kjarna persónu hans. Hann er heimskur. Af þeim sökum kjósum við að koma lífi okkar þannig fyrir að ákvarðanir einstaklinga eins og Ólafs hafi lítil sem engin áhrif á hlutskipti okkar.

Ákvarðanir stjórnvalda hafa hinsvegar áhrif á fjölda fólks. Þar á jafnt við um ákvörðun um innrás í Svínaflóa eða ákvörðun um einkavæðingu íslenskra ríkisbanka. Af þeim sökum verðum við að geta gert ríkar kröfur um gæði þeirra ákvarðana sem áhrif hafa á líf okkar.

Við lestur á skýrslu rannsóknarnefndar alþingis verður ekki hjá því komist að bera saman ákvarðanir ráðamanna sem-og bankamanna við þá staðreynd að ákvarðanir þeirra höfðu ófyrirséðar afleiðingar. Ekki þær afleiðingar sem þeir trúðu staðfastlega.

Einkavæðing íslensku ríkisbankanna markaði upphaf tímabils sem liggur til grundvallar alþjóðlegri niðurlægingu íslenska bankakerfisins – „viðskiptamódelsins“ sem íslenskir fræðimenn líktu við víkingaskipið. Víkingaskip þar sem ákvarðanir eru teknar á leifturhraða til þess að tryggja samfellda ævintýraför – samheldni.

Í dag er tekist er á við afleiðingar bankahrunsins á mörgum sviðum og virðist sem baráttan við ringulreiðina komi til með að standa um ókomin ár. Í sannleika sagt efast ég um að við náum að skilja hugsun og hugmyndir þeirra fjölmörgu aðila sem mestu skiptu við að viðhalda kerfi sem skóp þá bágu mynd af Íslandi sem eftir stendur. Þó er hægt að finna vísbendingar.

Þegar ríkisbankarnir voru einkavæddir ritar Edward Williams, ráðgjafi HSBC, til Skarphéðins Bergs Steinarssonar, starfsmanns framkvæmdanefndar um einkavæðingu (dags. 29. ágúst 2002): „By defining the criteria and weighting carefully, it is possible to arrive at the "right" result in selecting the preferred party, whilst having a semi-scientific justification for the decision that will withstand external critical scrutiny“ (Sjá: Rannsóknarnefnd Alþingis 2010: Aðdragandi og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengdir atburðir. Bindi 1, bls. 263).
Hvar er rétt að byrja til að skilja svona hugsunarhátt?

(Greinin byggir á erindinu: Groupthink and Growth: A culture of failure, flutt 25 nóvember sl. við Háskólann í Linköping, Svíþjóð)