Alltaf á mörkunum - hugmyndasaga í Gautaborg

En spennandi! Vala ætlar að flytja til Svíþjóðar og læra hugmyndafræði!

-Sagði ein samstarfskona mín við aðra sumarið 2007, rétt áður en ég flutti til Gautaborgar og hóf nám í hugmyndasögu.

Ég skellti upp úr, fannst þetta alveg ótrúlega fyndið. Eins og ég væri að fara að læra áróðursfræði à la Göbbels og það í hinu víðfræga/alræmda? ríki norrænnar velferðarstefnu. Hugmyndafræði hefur í gegnum hugmyndasöguna verið stillt upp sem andstæða þekkingar og sannleika. Hugmyndafræði gefur skakka mynd af raunveruleikanum, slær ryki í augu fólksins, hún er falsvitund og órar sem tengjast hagsmunum og ekki hlutleysi. Og það sem meira er, hugmyndafræði er tengd pólitík og pólitík er eitthvað sem á að halda fjarri vísindunum. Eða, með öðrum orðum: vísindin eiga að vera laus við og óháð pólitík. Vísindin fjalla um þekkingu en pólitík hverfist um skoðanir.

Að ég skuli bregðast við með móðursýkislegu hláturskasti gæti þó verið vísbending um að þessi misskilningur af hálfu minnar ágætu samstarfskonu jaðri við að vera eitthvað líkingu við freudískt mismæli. Þótt það hafi verið mælt úr hennar munni en ekki mínum snerti það einhvern viðkvæman blett hjá mér.

Mér varð ljóst að ég er á kafi í hugmyndafræði! Eða hvað? Nei, ég er að reyna að kortleggja hugmyndafræði, sjá í gegnum hana til að sjá sannleikann. En, eins og hugmyndasagan hefur kennt mér þá er sannleikurinn, eða það sem er talið satt, gildishlaðið og sögulegt. Afstæði og algildi þykja mér leiðgjörn hugtök, annað hvort allt eða ekkert. Ertu karl eða kona? Hvað með að segja: allt í senn og þó ekkert af því? Eða öllu heldur, sannleikurinn er það sem alltaf flýr; hið ómögulega. En það þýðir ekki að við lifum í lygi, við lifum í lygi en lygin er sönn, hún er menning. Ef við ráðfærum okkar við þýska heimspekinginn Hegel, sem stundum hefur verið nefndur söguheimspekingur fáum við það svar að hið sanna verði til í sögulegri díalektík heims og anda, sjálfsveru og hlutveru, mín og þín. Og það sem er, er til og það er raunverulegt, því það hefur orðið og það hefur skapað okkur og við höfum skapað það og það eru hugmyndir.

Já, hvað er hugmyndasaga og afhverju lá leið mín í það fag? Eða öllu heldur, hvernig nálgast ég námið og hvað gefur það mér? Þið verðið að afsaka kæru lesendur ef ég verð persónuleg, en fyrir mér er námið persónulegt. Hér á ég ekki við að það sé persónulegt í andstöðu við pólitískt eins og hin frjálslynda hefð gerir ráð fyrir, því mitt samband við fræðin hefur ávallt verið pólitískt. Frjálslyndisstefnan byggist á að aðskilnaður hins pólitíska og hins persónulega sé bæði nauðsynlegur og ákjósanlegur. Sá aðskilnaður tengist bæði hugmyndum um frelsi sem og sambandi hins almenna og hins sértæka. Skilgreining frjálslyndisstefnunnar á frelsi byggist á ákveðnum mannskilningi, þ.e. hinum óháða einstaklingi sem ræktar sjálfan sig (eða eignir sínar) að því gefnu að hann hafi „frelsi frá“ ofríki ríkisins eða annarra einstaklinga ef því er að skipta. Þeim mannskilningi hefur þó verið storkað af t.d. Simone de Beauvoir, hún segir um hinn sjálfráða og óháða einstakling að:

Þessi forréttindi, sem hann einn býr yfir, að vera fullvalda og einstök sjálfsvera á meðal heils heims af hlutum, er eitthvað sem hann á sameiginlegt með öðrum, samferðafólki sínu. Vegna þess að hann er hlutvera fyrir öðrum er hann ekkert annað en einstaklingur í samfélagsheild sem hann er háður.1

Það er að segja, hinn sjálfráði og óháði einstaklingur á sér tilvist sína því að þakka að hann er hluti af heild, hluti af samfélagi fólks. Hið sértæka getur aðeins orðið til í krafti hins almenna. Einstaklingarnir verða til og rækta sig í samfélagi við aðra og verða þannig frjálsir. Að sama skapi hefur hið persónulega verið skapað í tengslum við hið pólitíska en eins og frasinn sem róttæku femínistar 8. áratugarins gerðu frægann segir: „Hið persónulega er pólitískt“. Þetta tengist því að eitthvað sem gerist á sviði hins persónulega, t.d. innan veggja heimilisins getur verið almenn reynsla margra í sömu stöðu og því ekki aðeins sértæk og persónuleg heldur einnig almenn.

Og hvernig tengist þetta menntun minni? Jú, semsagt: hún er bæði persónuleg og pólitísk. Ég er að reyna að skilja mannheima og í því verkefni er ég eins langt frá því að vera áhugalaus áhorfandi og hægt er. Ég er afurð sögu, menningar og samfélags sem ég á þátt í að viðhalda eða breyta.

Hvað sagði maðurinn forðum? Jú, bókvitið verður ekki í askana látið! Seint verður kona rík á því að læra hugvísindi. Markmið mitt er og verður menntunin sjálf, eða bildung- eins og þýsku hughyggjuspekingarnir myndu segja. En, um leið og ein staðhæfing er komin niður á blað verður fljótt ljóst að það er eitthvað annað sem framsagan ekki nær að lýsa, eitthvað sem flýr undan táknunum. Því markmið menntunar er aldrei aðeins menntunin sjálf heldur er menntunin hluti af sköpun, byltingarferli og niðurrifi. Menntunin er pólitísk. Menntun hverfist þar af leiðandi ekki um að „afla sé þekkingar“ sem þegar er til heldur er hún eins konar ræktun. Ræktun þeirra forsendna sem við höfum til þess að skapa þekkingu í samtali við heiminn.

Er ég að tala um sjálfa mig eða fjallar þetta um þekkingarfræði? Þekkingarfræði er grein innan heimspekinnar sem lýtur að því hvað þekking sé og hvernig hægt sé að nálgast hana. Descartes áleit að hann þyrfti að rekja sig að þeim upphafspunkti sem hann gæti ómögulega efast um, að föstum punkti í heiminum sem síðan væri hægt að ganga útfrá. Þetta sjónarmið hefur verið nefnt bjarghyggja á íslensku, fasti punkturinn er bjargið sem Descartes heldur sér í og það færist ekki þó hann skipti um pólitíska skoðun, gerist mótmælandi eða flytji til Svíþjóðar. Hin hefðbundna skilgreining á þekkingu snýr að því sem er satt, ekki skoðunum, tilfinningum eða öðru sem er hverfult.

Nú hef ég fjallað heilmikið um heimspeki og enn ekki svarað spurningunni um hvað hugmyndasaga er, hver er munurinn á þessu tvennu? Hugmyndasaga beinir sjónum að samhengi þekkingar, hugmyndafræðum og hugmyndastraumum. Í þessu samhengi leyfi ég mér því að vitna í annan femínískan frasa og staðhæfa að „Þekking er staðsett“. Fólk skapar eða nálgast þekkingu sem miðast við hvar og hvernig það er staðsett, með tilliti til kyns, litarháttar og fleiri breyta sem lita sjónarhornin. En þekkingin er meira en það, því hún er valdeflandi, valdatæki og háð valdatengslum. Michel Foucault fékk svo sannarlega að finna fyrir því að þekking, vald og hefð eru samofin, þegar hugmyndasagnfræðingarnir í Uppsölum gáfum honum falleinkun, er hann lagði fram doktorsritgerð sína um sögu geðveikinnar. Síðan eru nú liðin meira en fimmtíu ár og Foucault hefur fyrir löngu hlotið uppreisn æru innan veggja hugmyndasögudeilda í Svíþjóð, þar sem nú eru kennd námskeið sem kennd eru við þennan franska uppreisnarsegg vísindanna.

Hugmyndasaga er fag á mörkunum, á jaðrinum líkt og kynjafræðin hjákona mín. „Þverfaglegt“ hljómar svo skrifræðislega og því vel ég að tala um mörk, sem vísar í að ögra mörkum fyrir hið mögulega.

Ástríða mín er femínísmi. Ismi, það er hugmyndafræði. Eða ætti ég að segja frelsi -jafnrétti- réttlæti. Ekki bræðralag eins og í frönsku byltingunni, það minnir aðeins of mikið á feðraveldi, en samstaða hljómar vel, samstaða gegn kúgun. En hvað þýða þessi hugtök? Þetta eru retorísk hugtök, háfleygar hugmyndir sem tengjast hinu góða og fagra. Þetta eru hugtök sem fá merkingu sína í notkuninni, af samhenginu og eftir því hverskonar hugmyndafræði eða mannskilningur liggur að baki túlkuninni. Ef við erum hrifin af franskri sálgreiningu getum sagt að þetta séu tóm merkingarmið sem við leitumst eftir að fylla merkingu, sem við þráum en munum aldrei ná.

Hvað er femínísmi, hver eru markmið femínísmanns, kvennabaráttunnar? Viljum við útrýma kynjamismun, kynhlutverkum, kynhneigð og frelsa einstaklinga undan höftum kynsins? Já! Ég vil frelsi frá niðurnjörfandi hugmyndum og menningu! Nú væri létt að greina þessa litlu grein mína sem enn eina viðbótina við neðanmálsgreinina við heimspeki Platóns. Öfugur Platón, það er að segja. Frelsum líkamann undan oki hugmyndanna og orðræðnanna, frelsum kynið undan kyngervinu! Í upphafi greinarinnar var ég hughyggjusinni og sagði: Og það sem er, er til og það er raunverulegt, því það hefur orðið og það hefur skapað okkur og við höfum skapað það og það eru hugmyndir. Þetta hljómar næstum því trúarlega- í upphafi var orðið og orðið var guð! Nei, ég er barn upplýsingarinnar eða öllu heldur póststrúktúralismanns og guð er löngu dauður.

Hugmyndir verða ekki til í tómarúmi, uppi í skýjunum eða í frummyndaheiminum heldur eru þær staðsettar í tíma og rúmi og það sem meira er, þær lifa og hrærast í kollunum á fólki sem er í heiminum fyrir tilstuðlan þess að það hefur líkama.

Hugmyndasagan er hefðin, sjóndeildarhringurinn, fordómarnir og samhengið.