Andófið og fræðimaðurinn

Þann 3. febrúar hélt Árni Daníel Júlíusson erindið Andóf í akademíunni í hádegisfyrirlestraröð Sagnfræðingafélags Íslands sem bar yfirskriftina Hvað er andóf?. Þar hugleiddi hann m.a. af hverju róttækni- og mótmælabylgja 68 kynslóðarinnar hafi horfið svo gjörsamlega að tekist hefði að leggja grunn að gríðarlegu efnahagshruni án mikilla mótmæla frá akademíu landsins. Hér verður lagt stuttlega út af erindi Árna og hugað að þeim skyldum sem fræðimenn bera gagnvart samfélagi sínu og gagnvart hver öðrum.

Það vakti athygli í kjölfar efnahagshrunsins að þegar framlög til Háskóla Íslands voru skorin niður um einn milljarð heyrðist varla múkk frá skólanum, utan hófsamrar yfirlýsingar rektors og álíka yfirvegaðrar ályktunar frá háskólaráði HÍ, svo dæmi séu nefnd. Ef til vill réðu för viðhorf um að allir þegnar þjóðfélagsins þyrftu að snúa bökum saman á krepputímum og gæta aðhalds. Þó ber að undrast það jafnaðargeð sem ríkt hefur innan veggja skólans vegna þessa niðurskurðar. Háskólinn hefur þegar lagt sitt af mörkum til mótvægisaðgerða með því að taka inn stóraukinn fjölda nemenda á sama tíma og þau fuðra upp fyrirtækin sem skólinn hefur verið ofurseldur undanfarin ár í ljósi ófullnægjandi ríkisfjármögnunar. Eimskip og Landsbankinn eru t.d. ekki lengur þess megnug að efna loforð sín við Háskólann.

Á sama tíma og þessi áföll ríða yfir Háskólann huga yfirvöld í Frakklandi á stórfelldar breytingar á háskólakerfinu þar í landi í trássi við háskólafólk. Viðbrögðin létu ekki á sér standa. Síðasta haust voru setuverkföll tíð, heilu háskólabyggingunum lokað og öll starfsemi féll niður vikum saman. Vegna nýrrar tilskipunar um háskólamál veita kennarar, nemendur og starfsfólk háskólanna enn á ný harða viðspyrnu um allt Frakkland.

Slíkur reginmunur verður varla útskýrður með ríkri mótmælahefð í Frakklandi einni saman. Hér á landi hefur það líklega meira að segja að andóf, mótmæli og beinar aðgerðir hafa verið gerðar tortryggilegar og það löngu áður en svartir sauðir tóku upp á því að kasta grjóti í lögregluna í janúar í ár.

Það kom nokkuð skýrt fram í mótmælum gegn Kárahnjúkavirkjun t.d. að akademían var mjög treg til að taka afstöðu, a.m.k. á móti virkjuninni. Fámennur hópur hugvísinda- og félagsvísindafólk stóð vaktina um leið og þeir sem baráttan þurfti mest á að halda, náttúru- og raunvísindafólkið, þorði fæst að tjá sig opinberlega um virkjunina af ótta við að það bitnaði á kjörum þess og starfsferli. Nokkrir héldu því enda fram að þeim hefði verið neitað um störf fyrir að andæfa, ef þeim var þá ekki beinlínis hótað. Svipað heyrist nú frá þeim hagfræðingum og viðskiptafræðingum sem fyrir bankahrun gerðu sig líklega til að mæla í mót viðteknum skoðunum um hagsæld þjóðarinnar, traustar undirstöður íslensks fjármálakerfis og viðskiptasnilli útrásarvíkinga.

Getur einhver láð þeim þögnina? Staðreyndin er sú akademían hefur verið mjög treg til að tjá sig í andstöðu við stefnu þess stjórnvalds sem ríkjandi er hverju sinni, hvað þá að taka þátt í beinum mótmælum. Hinn fámenni hópur hug- og félagsvísindafólks sem var í framvarðarsveit Kárahnjúkamótmæla reyndist aðallega vera sjálfstætt starfandi fræðimenn. Háskólafólk þagði flest þunnu hljóði þegar kom að því að andmæla ríkjandi hugmyndafræði og fyrirhuguðum stjórnvaldsaðgerðum. Enda virtist hin viðtekna skoðun vera sú að gerðist einhver svo djarfur að láta skoðanir sínar opinberlega í ljós gæti sá hinn sami ekki verið hlutlaus í fræðimennsku sinni, sama þótt rannsóknarsvið viðkomandi væri e.t.v. eins fjarlægt Kárahnjúkavirkjun og hugsast gæti. Samtímis þótti vart tiltökumál fyrir fræðimenn að taka opinbera afstöðu með ríkisvaldinu eða þá að sækja styrki til orkufyrirtækja til hálendis- eða landsbyggðarráðstefna.

Fjölmargir fræðimenn á öllum rannsóknasviðum þorðu ekki að láta persónulegar skoðanir í ljós eða andæfa jafnvel þótt rannsóknir þeirra hefðu ekkert að gera með Kárahnjúka, efnahagsmál eða hvert svo sem deilumálið var. Undir venjulegum kringumstæðum hefði talist fráleitt að persónulegar skoðanir fræðimanna yrðu til að kasta rýrð á hlutleysi í rannsóknum. En kringumstæður andófs og mótmæla á Íslandi hafa sjaldnast verið venjulegar miðað við nágrannalönd okkar og enn óttast fræðimenn að gagnrýni og þátttaka í mótmælum komi niður á starfsferli þeirra. Er þá nokkuð að undra þótt sérfræðingarnir sem standa í eldlínu hitamálanna þori vart að malda í móinn? Eftir stendur að fræðasamfélagið í heild brást aðhaldsskyldu sinni gagnvart yfirvöldum og almennri upplýsingaskyldu út í þjóðfélagið óháð vilja stjórnvalda.

Svarið við spurningunni Hvað er andóf? er í þessu tilfelli það að andóf er skylda fræðimannsins þegar t.d. stjórnvaldsaðgerðir stríða gegn hans betri vitund, hver svo sem sérfræðigrein hans er. Þá sé skylda hvers fræðimanns, að fylgja sannfæringu sinni og andæfa, ekki aðeins á kaffistofunni heldur opinberlega. Kannski hvílir þessi skylda þyngra á herðum okkar sem ekki erum sérfræðingar í þeim málaflokki sem styr stendur um hverju sinni. Með því að vera óhrædd við að sinna aðhaldshlutverki okkar mótum við samfélag þar sem „fræðilegt andóf“ þykir sjálfsagt. Þannig göngum við langt í að tryggja að ekki sé hægt að þagga niður í þeim kollegum okkar sem ríður á að séu frjálsir til að tjá sig um málefni líðandi stundar. Með virkri gagnrýni, andófi og þátttöku í mótmælum getum við slegið skjaldborg um tjáningarfrelsi þeirra sérfræðinga sem í krafti rannsókna sinna, reynslu og gagnrýni geta haft áhrif á stefnu ríkisvaldsins og hefðu ef til vill getað afstýrt eða mildað þann mikla vanda sem íslenska þjóðin stendur nú frammi fyrir.

Fræðimenn geta deilt innbyrðis til eilífðarnóns en það breytir því ekki að ef fræðasamfélagið á að standa undir nafni þarf það að haga sér í samræmi við nafngiftina, sem samfélag sem hefur skyldur gagnvart þjóðfélaginu í heild sem það rækir ekki aðeins með rannsóknum sínum heldur einnig með því að veita yfirvöldum virkt aðhald og almenningi nauðsynlegar upplýsingar. Haldi einhverjir að hægt sé að sofna á verðinum þótt ákveðin pólskipti hafi orðið á ríkisstjórn Íslands þá er það reginmisskilningur. Nú er mikilvægt sem aldrei fyrr að gagnrýna, andæfa eða mótmæla gerist þess þörf, ekki aðeins til að veita aðhald heldur einnig til að akademían geti endurheimt sjálfstæði sitt og orðið það samfélagslega hreyfiafl sem hún hefur burði til.