Í frægri grein sinni um þýðingar, „Translation and the trials of the foreign", fjallar franski þýðingafræðingurinn Antoine Berman (1942-1991) um hugtakið „trials of the foreign" og þann vanda sem felst í þýðingum. Hugtakið, "þraut hins framandi", er fengið að láni hjá Heidegger sem notaði það til að lýsa þýðingu þýska skáldsins Hölderlin á verkum harmleikjaskáldsins Sófóklesar. Þýðing Hölderlin hafði á sínum tíma þótt bera þess merki að hann hefði loks rambað fram af brúninni og misst vitið, hún þótti nánast óskiljanleg en Berman bendir á að þessi þýðing sé á okkar tímum mikilsmetin og í sögu vestrænna þýðinga þykir hún með stórbrotnari verkum, hún veiti einstaka innsýn í hinn gríska heim og birti innsta kjarna verkanna. Hölderlin fær uppreisn æru sem þýðandi og Berman tekur verk hans sem dæmi um það hvernig þýðing verður að þraut hins framandi.
Í baráttu sinni við Sófókles kemur Hölderlin auga á tvö andstæð lögmál í tungumálinu sjálfu. Annars vegar er það ofsinn sem er alltaf skammt undan, það sem Hölderlin kallar „himnaeldinn" og hins vegar er það „heilagt hóflæti", þ.e. skynsemin sem hemur og hylur ofsann. Í huga Hölderlin fólst þýðingin fyrst og fremst í að frelsa ofsann sem lá bældur í verkinu og það gerði hann með því að magna tungumálið sem þýtt var á og draga fram undarlega eða framandi eiginleika verksins. Berman leggur það til, með þessa þýðingu Hölderlin í huga, að hugsanlega megi alltaf þýða skáld orðrétt og halda réttri orðaröð án þess að bæta nokkru við þangað til takturinn, rímið og hendingarnar birtast loks. Þetta, segir hann, taki vitaskuld tíma og fyrsta uppkast hljóti alltaf að vera sundurlaust og gróft en með þessu móti tekst tungumálinu sem þýtt er úr að hrista upp í málinu sem þýtt er á. Þótt þessi tillaga hljómi í fyrstu öfgafull og undarleg þá virðist Berman eiga við að þetta sé aðferð sem eigi að beita til að halda í ákveðna eiginleika verks sem munu glatast sé annarri þýðingaraðferð beitt. "Orðrétta" þýðingin er ekki endanleg útgáfa heldur eitt mikilvægt skref í þýðingaferlinu.
Berman notar hugtakið "þraut hins framandi" í raun sem lýsingu á þeim vanda sem felst í þýðingum, um þá þraut og þá baráttu sem felst í því að kljást við hið framandi, hið óskiljanlega. Þýðing á að miða að því að opna verk fyrir okkur í algerum framandleik sínum. Hölderlin sýnir undarleika hins gríska heims á meðan flestar þýðingar klassískra verka hafa tilhneigingu til að draga úr undarleikanum eða eyða honum. Máttur þýðinga liggur að mati Berman í því að draga fram og sýna frumkjarna framandi verks, það er þrautin eða vandinn við þýðingar og ljóst er að hann er hér að gera greinarmun á tvenns konar þýðingaaðferðum. Annars vegar þeim sem reyna að draga fram frumkjarnann og svo hins vegar þeim sem ekki gera það, birta ekki framandleika verka og takast því ekki á við þá þraut sem getur falist í þýðingum.
Máli sínu til stuðnings bendir Berman á greinarmun Foucault á tvenns konar þýðingum sem eru ekki sama eðlis og gegna ekki sama hlutverki. Í annarri gerðinni verður eitthvað, eins og t.d. merking eða fagurfræðilegt gildi, að vera nákvæmlega eins og það er fært yfir í annað tungumál. Hin gerðin af þýðingum eru þær sem tefla tungumálum hvoru gegn öðru. Verkefni þeirra er ekki að leiða merkingu aftur til sjálfrar sín, heldur að nota málið sem þýtt er úr til að setja málið sem þýtt er á út af sporinu.
Berman vill meina að þessi greinarmunur Foucault samræmist hinum mikla klofningi í þýðingarheiminum sem aðgreinir svo kallaðar „bókmenntaþýðingar", í víðri merkingu, frá „öðrum þýðingum" (tæknilegum, vísindalegum, auglýsingum, o.s.frv.). „Aðrar þýðingar" snúast einungis um merkingarlegan flutning og texta sem snerta bara yfirborð tungumálsins, en „bókmenntaþýðingar" sinna textum sem eru svo bundnir máli sínu að þýðingarferlið verður hagræðing tákna þar sem tvö tungumál takast á og samtvinnast í ýmsum ólíkum viðureignum.
Þessa tvískiptingu telur Berman liggja fyrir en hann segir jafnframt að hún sé alls ekki tekin alvarlega. Saga þýðinga sýni að „aðrar þýðingar" eru í rauninni allsráðandi, einnig í „bókmenntaþýðingum". Þýðing er ekki lengur þraut hins framandi heldur felst þýðing í því að kæfa og aðlaga hið framandi. Berman telur að í þessu samhengi sé mikilvægt að velta fyrir sér siðferðilegu markmiði þýðinga sem hann segir felast í því að taka á móti hinu framandi á eigin forsendum, sem framandi, og að greina hvernig þetta markmið hefur frá ómunatíð verið rangfært og afbakað.
Til þess að sýna hvernig aflögun er með kerfisbundum hætti beitt í hefðbundnum þýðingum setur Berman fram aðferð sem hann kallar „the analytic of translation" eða rökgreiningu þýðinga. Aðferðinni er ætlað að vera nákvæm greining á hinni kerfisbundu aflögun og einnig greining í skilningi sálgreiningar því aflögunin er ómeðvituð og er til staðar sem tilhneiging eða afl. Hún er hönnuð til þess að finna þær aflagandi tilhneigingar sem mynda hina kerfisbundnu heild og sjá hvar í textanum þeim er beitt. Berman nefnir sjálfur tólf ólíkar tilhneigingar þótt hann telji þær hugsanlega geta verið fleiri og heldur því fram að þær hafi áhrif á allar þýðingar í vestrænni hefð og megi finna til jafns hjá t.d. enskum, spænskum eða þýskum þýðendum, þótt ákveðnar tilhneigingar séu vitaskuld meira áberandi í einu tungumálamenningarrými en öðru.
Berman segir enn fremur að það verði að gera greinarmun á rökgreiningunni sem hann fjallar um og þeim viðmiðum, hvort heldur bókmenntalegum, félagslegum eða menningarlegum, sem höfð eru til hliðsjónar í þýðingum. Viðmið eiga nefnilega ekki sérstaklega við um þýðingar heldur eiga þau við um öll skrif. Rökgreiningin einblínir hins vegar á þær aflaganir sem eru hluti af þýðingum sem slíkum. Það liggur fyrir að á vissum skeiðum og í vissum menningum skarast þessar aflaganir við viðmiðin um skrif. En sú skörun er hverfandi, nú á tímum brjótum við gegn viðmiðunum en aflagarnir eru enn að verki. Þær lenda í útistöðum við hin nýju viðmið. Berman telur enn fremur að þessar aflaganir eigi sér rætur í platónskri tvíhyggju og þaðan komi hinn víðtekni hugsunarháttur um að þýðing verði að framleiða „skýran" og „fágaðan" texta, jafnvel þótt frumgerðin búi yfir hvorugum þessa hæfileika. Allar tilhneigingarnar sem tilteknar eru í rökgreiningunni leiða til sömu niðurstöðu, framleiðslu á texta sem er „skýrari," „fágarðri," „lipurri" og „hreinni" en frumtextinn. Þær eyðileggja bókstafinn og hefja merkinguna á stall. Platónska myndin af þýðingum er þó ekki eitthvað „falskt" sem hægt er að gagnrýna fræðilega eða kenningalega. Hún skilgreinir þýðingu einfaldlega bara út frá merkingu og felst vandinn í því að komast að því hvort þetta sé eitt og endanlegt markmið þýðinga eða hvort markmið þess séu fleiri.
Rökgreining þýðinga leggur hins vegar til aðra tegund þýðinga sem kalla má bókstafsþýðingu. Bókstafur er það sem áfast er bókstafi verka. Það að vinna að bókstafi í þýðingu er nær uppruna verks en að endurreisa merkingu þess. Það er í gegnum þessa þraut sem þýðing lagfærir ákveðna táknaðferð verka (sem er meira en bara merking þeirra) annars vegar og hins vegar umbreytir þýðingarmálinu. Þýðingar örvuðu siði vestrænna tungumála einungis vegna þess að þær erfiðuðu við bókstafinn og ollu miklum breytingum á málunum sem þýtt var á og þær hefðu aldrei leikið þetta mótandi hlutverk hefðu þær látið sér nægja að þýða bara merkingu. Rökgreining þýðinga hefur því það hlutverk að varpa ljósi á þetta annað eðli þýðinga
Í næstu grein verður fjallað betur um hinar tólf aflagandi tilhneigingar sem Berman greinir í nútímaþýðingum og með hvaða hætti þær afbaka og breyta verkum.