Átakavíddir menningarbundins ofbeldis

Þrátt fyrir að hugtök eins og ,þjóðarmorð’ og ,menningarbundið ofbeldi’ séu fremur nýtilkomin, þá á merkingin sem í þeim felst langa sögu. Menningarbundin átök og ofbeldi, líkamlegt og andlegt, hafa tíðkast frá örófi alda og trúarleg átök eins og krossferðirnar og spænski rannsóknarrétturinn hafa verið stór þáttur af mótun mannkynssögunnar. Ofsóknir gegn gyðingum er eitt þekkt dæmi af menningarbundnu ofbeldi og er einskonar gegnumgangandi stef í sögu mannkyns. Gyðingum hefur gegnum tíðina verið eignaður heiðurinn af fjölbreyttri flóru ömurlegheita, allt frá efnahagskreppu Bandaríkjamanna snemma á 20. öldinni til Svarta dauða á 14. öld. Hvort sem þessar litríku ásakanir eru sprottnar af trúarlegum ástæðum eða jafnvel pólitískum eða samfélagslegum, flokkast ofsóknir sem þessar undir menningarlegt ofbeldi. Enn í samtímanum eru menningarbundin átök sýnileg. Félagsfræðingurinn Leo Kuper vill í raun meina, að í gjörðum kristinna í bæði krossferðunum, rannsóknarréttinum og trúarbragðastríðunum séu að finna sömu undirstöðuatriði og í ofsóknum nasista gegn gyðingum nú á síðustu öld.¹

Þó er ekki alltaf auðvelt að greina menningarbundin átök, ekki síður þar sem átök hafa fleiri víddir heldur en við sjáum á blóðugum vígvöllum sögubókanna.

Johan Galtung skilgreinir menningarbundið ofbeldi á þennan hátt; „með menningarbundnu ofbeldi er átt við þá þætti menningar, hið táknræna svið tilveru okkar, sem mótað er af trú og hugmyndafræði, tungumáli, listum og vísindum, sem hægt er að nota til þess að réttlæta beint eða strúktúrískt ofbeldi.“²

Galtung hefur flokkað ofbeldi í þrjár megingerðir; beint ofbeldi, strúktúrískt og svo menningarlegt. Beint ofbeldi er sjáanlegt eins og líkamlegt ofbeldi og myndu t.d. atburðir (ss. árás), flokkast undir slíkt. Strúktúrískt ofbeldi er meira eins og ferli með hæðum og lægðum og þrengir að hópnum sem ofbeldinu er beint gegn, án þess endilega að bein átök komi við sögu, (ss. mismunun). Menningarlegt ofbeldi er svo einskonar festa sem er stöðug (ss. undirliggjandi fordómar). Skoðun á menningarlegu ofbeldi leiðir í ljós hvernig gjörðir beins ofbeldis og veruleiki strúktríska ofbeldisins mótar lögmæti fyrir ofbeldinu þannig að það verður ,í lagi’. Til frekari útskýringar, þá má segja að menningarlegt ofbeldi virki á þann hátt að það sé líkt og siðferðislegt gangbrautarljós einhverrar ofbeldisgjörðar sé breytt frá því að vera rautt/rangt yfir í grænt/rétt eða a.m.k. gult/í lagi. Hugmyndina um ,átakaþríhyrninginn’ setti Galtung fram til þess að skýra nánar þessar þrjár megin birtingarmyndir ofbeldis og hvernig þær vinna saman og hafa áhrif á hver aðra. Við hvert horn þríhyrningsins er hægt að setja þessar þrjár megingerðir menningarbundins ofbeldis. Í raun skiptir ekki máli hvernig honum er snúið, því ofbeldi getur byrjað frá hvaða horni sem er og flyst auðveldlega á milli þeirra. Þegar þríhyrningurinn situr á beinu og strúktúrísku fótum sínum fær maður á tilfinninguna að menningarlegt ofbeldi lögmæti hinar tvær tegundirnar.³

Ef við notum þá mismunun sem svartir þurftu að sæta í Bandaríkjunum allt til upp úr sauð á síðustu öld sem dæmi sjáum við hvernig undirliggjandi fordómar í garð ákveðins hóps (menningarlega ofbeldið), gefur lögmæti fyrir því strúktúríska ofbeldi sem þeir þurftu að þola, sem fólst í ýmis konar mismunun. Þessi togstreita milli svartra og hvíta jókst svo þar til beinna átaka kom. Á þennan hátt er menningarlega ofbeldið fastinn, grundvöllurinn sem hinar tegundirnar þrífast á.

En eins og komið hefur fram getur þríhyrningurinn snúið öðruvísi. Öfugt við dæmið að ofan gæti beina ofbeldið trónað á toppnum og þ.a.l. gæti atburðarrásin verið á þá leið að beina ofbeldið leiðir af sér strúktúrískt ofbeldi sem aftur leiðir af sér menningarlegt ofbeldi.

Til að setja þetta í samhengi getum við ímyndað okkur atburðarrás þar sem ákveðinn hópur manna ræðst gegn öðrum hópi manna niðri í bæ. Gefum okkur að árásarmennirnir séu Pólverjar og hinn hópurinn Íslendingar. Eftir þennan atburð hefst ákveðið strúktúrískt ferli, ss. sérstaklega tekið fram í fréttum ef Pólverjar eru viðriðnir eitthvað neikvætt, t.d. ofbeldisverk eða innbrot, eða að Pólverjum sé vísað frá skemmtistöðum niðri í bæ. Að lokum festa fordómar gegn Pólverjum rætur og eiga allir Pólverjar þá hættu að sæta hinu menningarlega ofbeldi sem þá hefur festst í sessi.

Samuel Huntington skrifaði áhrifamikla grein um þau átök sem hann taldi myndu einkenna framtíðina, menningarleg átök. Hann bendir á að meginmun milli manna megi rekja til mismunandi menningar og því sé líklegast að hún verði helsta ástæða til átaka. Hann heldur því fram að liðinn sé sá tími er menn börðust fyrir yfirráðum á landsvæðum eins og á fyrrihluta síðustu aldar, eða börðust um hvaða hugsjónir yrðu ríkjandi, eins og við þekkjum frá seinni heimsstyrjöldinni og Kalda stríðinu. Huntington telur að ástæðan fyrir auknum menningarátökum sé m.a. vegna hnattvæðingarinnar, þar sem fólk sé orðið menningarmeðvitaðra í minnkandi hnattrænu samhengi. Einnig telur hann að menning sé óbreytanlegra fyrirbæri heldur en önnur pólitísk, efnahagsleg eða hugmyndafræðileg, og sé þ.a.l. erfiðara að komast að samkomulagi eða málamiðlunum þegar raunverulega ólíkir menningarheimar eigast við. Huntington bendir einnig á hvernig Vesturlandabúar hafa til þessa haft tilhneigingu til að vilja móta heiminn eftir þeirra eigin gildum en þar sem Vesturveldin eru ekki lengur einu sterku gerendurnir í alþjóðasamskiptum eigi þeir ekki eftir að geta svo auðveldlega komist upp með átroðning sinn án viðbragða frá öðrum menningarheimum.⁴

Þetta sjáum við gerast í praxís, en andúð milli Vesturlandabúa annars vegar, og múslima, hins vegar, er víðast hvar að aukast. Átök milli vestrænnar og íslamskrar menningar hafa þó verið í gangi í langan tíma, eða í raun frá upphafi Íslam, fyrir 1300 árum síðan. Huntington telur að átökum milli þessara þjóðmenninga fari ekki minnkandi og þvert á móti heldur því fram að þau gætu orðið hatrammari.⁵ Grein Huntington var skrifuð snemma á 10. áratug síðustu aldar og höfuð við því séð nokkuð af spádómi hans rætast, ekki síst eftir fall tvíburaturnanna á Manhattan og innrás Bandaríkjamanna í Afganistan og Írak. Í þessum töluðu orðum blasir svo við okkur mikil togstreita milli þeirra og Írana sem enginn veit hvaða afleiðingar mun hafa. Þrátt fyrir sannfærandi ræðu Huntington og þó svo við sjáum vissulega vaxandi átök milli menningarheima, er þó varhugavert að taka því sem gildu að ástæður átaka milli Austurs og Vesturs séu sprottnar af grundvallarmuninum milli þessara þjóðmenninga.

Palestínski bókmenntafræðingurinn Edward W. Said er einn þeirra sem gagnrýninn er á kenningar Huntington og segir að ímyndin um Austrið sem framandi andstæðu Vestursins sé skapað af Vestrinu sjálfu og alla tíð síðan mótað samskiptasögu þessara tveggja menningarheima á pólitískan og efnahagslegan hátt. Hann varar við því að flokka fólk í hópa eins og „Vesturlönd“ eða „Íslam“ þar sem það „…veiti falska tilfinningu fyrir heild og búi til hópsjálfsmyndir fyrir fjölda fólks sem í reynd er mjög ólíkt.“⁶ Þannig telur Said að Vesturlandabúar, og ekki síst Bandaríkjamenn, t.d. búi til ákveðna ímynd um Mið-Austurlönd, einmitt kannski í þeim tilgangi að réttlæta fyrir Vesturlandabúum heima í stofu að ,í lagi’ sé að ráðast inn í ríki eins og t.d. Írak.⁷

Eftirtektarvert er að skoða átakaþríhyrninginn og gangbrautarljósin í samhengi við þann raunveruleika sem við lifum í. Dæmið um Pólverjana, að ofan, þarf ekki að vera svo fjarri raunveruleikanum. Á Íslandi, sem og annars staðar, hafa fordómar í garð innflytjendahópa víða skotið rótum og veitt ákveðið siðferðislegt lögmæti fyrir menningarlegu og jafnvel strúktúrísku ofbeldi. Við sjáum rauða ljósið breytast yfir í gula og græna í orðræðu Bandaríkjastjórnar um ýmis ríki og íbúa þeirra fyrir botni Miðjarðarhafs, og gildir menningin veigamiklu hlutverki í að styðja við það ferli. Fjölmargir Íslendingar þekkja eflaust einhverja, eða hafa sjálfir sætt menningarbundnu ofbeldi, ss. verið stoppaðir á flugvöllum, t.d. vegna þess að það væri hægt að túlka útlit þeirra sem „Mið-Austurlenskt“, eða fengið öðruvísi viðmót eða þjónustu í verslun eða veitingastað vegna þess að þeir skera sig úr fjöldanum á einhvern hátt, t.d. í kjölfar bankahrunsins fyrir það eitt að vera Íslendingur erlendis. Þessi fáeinu dæmi um aðstæður þar sem Íslendingar sæta menningarbundnu ofbeldi sýna fjölbreyttar átakavíddir menningarbundins ofbeldis, en er þó ekki nema dropi í hafi þess menningarbundna ofbeldis sem á sér stað í heiminum á hverjum tíma.