Á dögunum hnaut ég um frétt sem fjallaði um efnasamsetningu mengunarmisturs sem mælt er kerfisbundið á Svalbarða. Hægt er að greina nokkuð nákvæmlega hvaðan einstök mengunarefni koma; til dæmis er loftmengun frá líkbrennslum í annarri heimsálfu greinanleg. Samkvæmt fréttinni eru líkbrennsluofnar í hinum vestræna heimi útbúnir síum sem stöðva uppgufun hættulegra efna út í andrúmsloftið. Mengun sú sem mælarnir greina er því talin koma frá úreltum líkbrennsluofnum í Asíulöndum. Í þessu tilviki liggur vandinn í ákveðnu misræmi; læknavísindunum hefur fleygt fram síðan ofnarnir voru teknir í notkun og hinir brenndu Asíubúar skarta margir hverjir silfurfyllingum í tönnum þegar komið er að hinstu stund. Í þessum fyllingum eru þungmálmar.
Við lestur fréttarinnar varð mér hugsað til þess hvernig aðstaða til bálfara væri hérlendis og hvort við myndum teljast í hópi áðurnefndra Vesturlanda í þessum efnum.
Stutt saga íslenskra bálfara
Líkbrennsla er ævagamalt fyrirbæri í mannkynssögunni en tiltölulega nýtt fyrirbæri á Íslandi. Í Danmörku og Svíþjóð kjósa langflestir bálför fram yfir greftrun. Það á rætur sínar í menningararfleifð landanna, auk þess sem landnæði í kirkjugörðum er mun minna en hér á landi.
Árið 1915 samþykkti Alþingi lög um líkbrennslu á Íslandi, en langur tími leið þar til komið var upp bálstofu hérlendis. Árið 1930 skipaði bæjarstjórn Reykjavíkur nefnd sem gera átti tillögur um bálstofu og staðsetningu hennar. Á þessum tíma var mögulegt að senda lík sem brenna átti til Danmerkur með skipi. Bálstofumálið varð raunar að hitamáli í fjölmiðlum og stafaði það af andúð sumra á þessum framandi útfararsið. Árið 1945 veitti viðskiptaráð loks samþykki til kaupa á tveimur rafmagnshituðum líkbrennsluofnum frá Svíþjóð. Fullkomin bálstofa á þeirra tíma mælikvarða var síðan reist 1948 við Fossvogskirkju og fór fyrsta alíslenska bálförin fram sama ár - einum 23 árum eftir lagasetninguna.
Bálfarir hafa færst mikið í aukana hérlendis og er svo komið að ríflega fimmta hver útför á höfuðborgarsvæðinu er bálför. Lög um dreifingu ösku hafa verið rýmkuð og síðast en ekki síst er hægt er hægt að fylla út bálfararbeiðni á vefnum. Ennþá er þó aðeins ein bálstofa í landinu.
Velta má fyrir sér þessari viðhorfsbreytingu hérlendis gagnvart bálförum. Án efa hafa straumar borist frá nágrannalöndum okkar. Líkbrennsla hefur yfir sér ímynd hreinleika. Sumir líta jafnvel svo á að með því að láta brenna sig komist þeir hjá niðurbroti líkamans; ferli sem fæstir Vesturlandabúar nútímans vilja samsama sig með. Enn öðrum kann að þykja mikilvægt að meinsemdir þeirra komi aldrei fyrir augu neins.
Bálstofa Reykjavíkurprófastsdæmis
Síðla sumars var mér boðið að sækja líkhúsið í Fossvogskapellu heim. Skoðunarferð þessi var sérlega fróðleg og auðséð að þeir sem þar vinna sinna starfi sínu af kostgæfni. Umhverfið er fallegt og hinum látnu er sýnd bæði virðing og alúð. Á hinn bóginn kom tækjabúnaður líkhússins mér á óvart. Brennsluofn líkhússins, sem vissulega er í senn tilkomumikill og snyrtilegur, er einmitt sá hinn sami og tekinn var í notkun árið 1948. Lengst framan af voru ekki neinar viðunandi mengunarvarnir á ofninum. Starfsfólk bálstofunnar hefur raunar upplifað furðu kollega sinna í nágrannalöndunum með þetta atvinnutæki þeirra, safngripinn sænskættaða. Í þeim löndum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við eru brennsluofnar algjörlega state-of-the-art og eru til að mynda tölvustýrðir. Í Bandaríkjunum er slíkt bundið í lög.
Rétt er að staldra við og spyrja hvort hér sé verið að gera úlfalda úr mýflugu; getur þetta verið stórkostlegt vandamál ef ofninn — sem vissulega er völundarsmíði - lítur vel út og virkar án teljandi vandræða? Samkvæmt vefsíðu Útfararstofu Kirkjugarðanna hafa ofnarnir í bálstofunni nýlega verið lagfærðir og þannig búið um hnúta að rekstur þeirra standist kröfur um mengunarvarnir og heilbrigðishætti. Því ber að fagna. Ekki er þó hægt að loka augunum fyrir þeirri staðreynd að fram að áðurnefndum lagfæringum - í rúma hálfa öld - hefur töluverð mengun borist frá starfsseminni. Kirkjugarðsyfirvöld höfðu raunar lengi vakið athygli á þessu vandamáli og reis sá málflutningur hæst þegar byggð tók að þéttast í nágrenni kapellunnar - einkum þegar barnaheimili var reist við fótskör hennar.
Nútíminn á báli
Líkbrennsla við hitastig nálægt þúsund gráðum tekur um tvo tíma. Í öllum vestrænum löndum er hinn látni brenndur í kistu, þó svo að íburður hennar sé mjög mismunandi; víða í Bandaríkjunum er einföld pappakista látin duga á meðan íburðarmiklar kistur einkenna breskar bálfarir.
Einhverjir kannast hugsanlega við reykjarsúlu þá sem stígur upp þegar ofn bálstofunnar í Fossvogi er í notkun. Reykur þessi orsakast af hröðum bruna líkkistunnar á fyrstu mínútum bálfarar. Brennslukistur innihalda engan málm og í dag er jafnvel farið að framleiða umhverfisvænar kistur. Mannslíkaminn er hins vegar lengur að brenna en viður, en við bruna gefur hann aðallega frá sér gufu í stað reykjar. Og rétt eins og viðurinn er manneskjan að upplagi úr lífrænum efnum þó seigla þessara efna sé mismunandi. Mannabein og krabbameinsæxli eru illbrennanleg, en brenna þó á endanum.
Starfsfólk bálstofu getur stjórnað þáttum eins og tegund líkkistu. Öðrum þáttum er erfiðara að stýra. Aðskotahlutar nútíma læknisfræði eru yfirleitt úr málmi og/eða gerviefnum og því varasamir þegar kemur að bálförum. Þau efni sem losnað geta úr læðingi við bruna þeirra eru m.a. nítroxíð, kolmónoxíð, brennisteinsdíoxíð, svifryk, vetnisflúoríð, vetnisklóríð, díoxín, auk ýmissa þungmálma og þrávirkra efna. Þekktasta dæmið er líklega efnið sílikon - sem er að vísu ekki jafn algengt í íslenskum konum og þeim bandarísku. Sílikonpúðar bráðna við bruna og mega þeir alls ekki fara í brennsluofn. Stór hluti Íslendinga er með fyllingar í tönnum. Margir eru með gerviliðamót, plötur, nagla eða gangráð, en gangráður má alls ekki fara í ofninn sökum sprengihættu. Lengi mætti telja. Leifar þessara aðskotahluta koma stundum óvænt í ljós þegar ösku og beinaleifum hins látna er safnað saman að lokinni líkbrennslu. Í slíkum tilvikum verður að handtína alla málmgripi upp. Erlendis er slíkt víða leyst með því að renna hinum brenndu leifum í gegnum segulsvið. Leifar hvers og eins eru loks settar í vél sem mylur þær og breytir í hina fínu ösku.
Reisn látinna og ábyrgð lifenda
Í dag er enginn viðkomustaður í andlátsferlinu hérlendis þar sem læknisfræðilegir aðskotahlutir, einkum gangráðar, eru fjarlægðir kerfisbundið úr þeim sem óska eftir bálför. Í sjöundu grein Reglugerðar um kistur, duftker, greftrun og líkbrennslu (899/2005) segir þó:
Sá aðili sem annast undirbúning líkbrennslu skal láta lækni vita, ef álitið er að gangráður hafi ekki verið fjarlægður úr hinum látna. Þá ber þeim er annast útfararþjónustu einnig að tryggja að öll efni, s.s. plast eða aðrir hlutir, séu fjarlægðir úr hinum látna eða kistunni til að koma í veg fyrir sprengihættu við líkbrennslu og mengun við líkbrennslu eða greftrun.
Árið 2005 var samþykkt reglugerð sem kvað á um að útfararþjónustur skyldu fjarlægja gangráða úr hinum látnu. Í kjölfarið óskaðu Landlæknir og FÍÚ eftir breytingum á reglugerðinni þar sem útfarastjórar hefðu hvorki menntun né aðstöðu til slíks. Tekið var tillit til tillögunnar að hluta til, en brotalöm er þó á ferlinu í dag þar sem greint er á um hver beri ábyrgðina og kostnaðinn.
Í áðurnefndum athugasemdum Landlæknis var því haldið fram að óþarfi væri í raun að fjarlægja alla aukahluti. Hægt væri að færa gild rök á móti því - miðað við núverandi brennsluofn. En horfa verður á málið frá öllum hliðum. Sumum gæti þótt óvirðing við hinn látna að berstrípa líkama hans á slíkan hátt. Einhver kynni jafnvel að sjá samlíkingu við útrýmingarbúðir helfararinnar þar sem fyllingar tanna voru hirtar. Hvað sem öðru líður er mikilvægt að leita allra leiða til að hinn látni haldi reisn sinni án þess að ganga á rétt þeirra sem lifandi eru. Starfshættir og tækjabúnaður frá tímum seinni heimstyrjaldarinnar eiga að mínu mati ekki við þegar sýslað er með brenndar líkamsleifar fólks í nútímanum. Þeir sem sinna þessu vandmeðfarna og óeigingjarna starfi eiga auk þess rétt á því að vinna við bestu mögulegu skilyrði. Bálfarir verða sífellt algengari á Íslandi og bráðabirgðalausnir, eins og breytingar þær sem gerðar voru á bálstofunni, duga ekki til langframa. Æskilegt væri því að endurnýja sjálfan brennsluofninn í Fossvogi. Hins vegar er þeirri spurningu ósvarað hver beri ábyrgðina og þar með kostnaðinn.
Að lokum má geta þess að á næstu 20-30 árum stendur til að byggja líkhús, kapellu og fullkominn, mengunarheldan brennsluofn við Gufuneskirkjugarð - í bakgarði Grafarvogsbúa. Hins vegar gætu mótmæli íbúa komið í veg fyrir þau áform.
Ítarefni:
- www.gardur.is
- www.kirkjugardar.is
- www.utfor.is
- www.fiu.is
- http://en.wikipedia.org/wiki/Cremation
- http://en.wikipedia.org/wiki/NIMBY