Þrátt fyrir að Austur- og Vestur-Berlín séu í raun gerólíkir borgarhlutar er ótrúlegt að sjá hvernig borgin hefur þrátt fyrir allt runnið saman á þessum tuttugu árum sem liðin eru frá því að múrinn opnaðist. Berlín var enda aldrei tvær borgir í augum íbúanna á tímum aðskilnaðarins, henni var einfaldlega skipt og ástandið var að sjálfsögðu „þeim þarna hinu megin“ að kenna, hvort um var að ræða Vestur- eða Austur-Berlín.
Þótt hernámslið Sovétríkjanna hafi innsiglað landamærin að hernámssvæði sínu í Berlín árið 1952, með takmörkunum á frjálsu flæði milli borgarhluta, var Berlín skipulögð sem ein borgarheild allt til ársins 1956. Í rauninni var þögult samkomulag milli borgaryfirvalda beggja vegna múrsins öll árin sem hann stóð að skipuleggja borgina þannig að hún gæti sameinast á ný, enda álitu flestir, nema kannski Honecker og félagar hans í politbúróinu, að múrinn væri tímabundið ástand. Sem dæmi má nefna að götukort af Berlín sem gefin voru út í vestrinu sýndu yfirleitt borgina í heild sinni og múrinn aðeins sem þunnt strik sem gekk frá norðri til suðurs. Austur-berlínsk götukort sýndu Vestur-Berlín hins vegar sem eyðu, enda sýna orð Honeckers sex mánuðum fyrir fall að austurþýsk stjórnvöld lifðu í fullkominni afneitun á raunverulegu ástandi.
Þrátt fyrir að hægt væri að hnýta Berlín fremur auðveldlega saman eftir fall múrsins voru það smáatriðin sem voru hvað sársaukafyllst við sameininguna, og þá sérstaklega fyrir íbúa Austur-Berlínar, enda var Austur-Berlín meðhöndluð eins og sigrað óvinasvæði sem bæri að laga að vestrænum háttum.
Berlín var svo sem ekkert óvön því að ganga í gegnum andlitslyftingu. Á tuttugustu öldinni hafði borgin þjónað þó nokkrum herrum. Fyrst var hún prússnesk höfuðborg, síðan höfuðborg Weimarlýðveldisins, þá höfuðborg Þriðja ríkisins, síðan var henni skipt til helminga með múr sem skildi að vestrænan kapítalisma og austurevrópskan kommúnisma og nú átti hún að verða höfuðborg sameinaðs Þýskalands. Berlín er vön að gleyma fortíðinni og byrja upp á nýtt, og ekki bara gleyma heldur jafnvel afneita.
En aftur að sameiningunni. Þegar landamærin voru innsigluð lenti stæstur hluti miðbæjarkjarna Berlínar, s.s Brandenborgarhliðið, Unter den Linden breiðgatan, Humboldtháskólinn og dómkirkjan austan megin. Vestur-Berlín varð því að koma sér upp eigin borgarkjarna og varð Charlottenburghverfið fyrir valinu. Hverfið var hannað samkvæmt gildum hins nýja Vestur-Þýskalands. Opinberum byggingum, trúarlegum byggingum og mannvirkjum sem höfðu með opinbera stjórnsýslu að gera var haldið í lágmarki, en hinn frjálsi markaður látinn ráða ferðinni. Í kringum Kurfürstendamm (Ku´damm) breiðgötuna risu glæsilegar verslunarkjarnar. Öll helstu alþjóðlegu vörumerkin hreiðruðu um sig með ljósaskiltum og glerveggjum, dýrir veitingastaðir spruttu upp og svo diskótek að nóttu til. Þarna varð einnig kjörlendi fyrir vændi, jafnvel um hábjartan dag, og helstu nýjungar í eiturlyfjaneyslu voru kynntar jafnóðum á næturklúbbunum.
Í austrinu aftur á móti var unnið eftir kennisettningum kommúnismans. Götur voru nefndar eftir helstu hetjunum og píslarvottunum, s.s Lenín, Stalín og Rósu Luxemburg. Minnismerki um þessar hetjur voru gróðursett á helstu torgum og ríkisbáknið og STASI, austurþýska leyniþjónustan, sáu til þess að almenningur færi ekki að ryðga í trúnni. Á Alexanderplatz var reistur 368 metra hár sjónvarpsturn, sem átti að gnæfa yfir hinn rúmlega 150 metra há útvarpsturn í Vestur-Berlín. Þessir fallusar eru í dag ágætis vitnisburður um typpaslag stórveldanna á kaldastríðstímanum. Sagan var látin þjóna hagsmunum hvorra aðila um sig. Vinstri menn í Vestur-Berlín fengu að heyra að heimsstyrjöldin hafði fyrst og fremst verið kommúnistum að kenna, en í Austur-Berlín var börnum kennt að markaðshyggjan og græðgin í vestri væru svo yfirgnæfandi að það þyrfti helst að girða það af með múr og hvort ríki um sig leit á hitt sem arftaka nasismans.
Eftir sameininguna vildu Vestur-Þjóðverjar með flokk kristilegra demókrata í fararbroddi þurrka út alla tengingu Berlínar við kommúnisma. Minnismerki voru tekin niður og götunöfnum breytt. Fyrirmyndina kom frá Moskvu þar sem allflest minnismerki um kommúnismann voru tekin niður og hlaðið niður í einn garð sem minnisvarði um sigurinn á kommúnisma. Þrátt fyrir að hafa viljað brjótast undan ofríki kommúnistastjórnarinnar fannst mörgum Austur-Berlínarbúum niðurlægjandi að þurfa að laga sinn hluta borgarinnar að vestrinu og fannst vesturveldin fara fram með yfirgangi og ofstæki.
Sem dæmi má nefna tæplega 23 metra háa styttu af Lenín sem stóð við torgið Leninplatz. Eftir 1990 vildu borgaryfirvöld ólm rífa niður styttuna. Austur-Berlínarbúar og sérstaklega þeir sem bjuggu í nágrenni við styttuna vildu halda henni sem sögulegum minjum og hluta af sjálfsmynd austursins. Um þetta spunnust miklar deilur, undirskriftalistar og fjársafnananir. Annars vegar til að rífa styttuna, hins vegar til að vernda hana. Það varð ofan á að ákvörðun var tekin um að rífa styttuna. Þegar að framkvæmdir hófust kom í ljós að það var mun erfiðara og kostnaðarsamara að fjarlægja styttuna en áætlað var þannig að fyrirtækið sem hafði tekið að sér verkið bakkaði út. Til að missa ekki andlitið leituðu borgaryfirvöld ljósum logum að verktaka sem gæti tekið verkið að sér og það varð úr að Lenín var bútaður niður og komið í lóg þrátt fyrir að verkið hafi farið fimmhundruð þúsund mörkum fram yfir kostnaðaráætlun. Til að friða óánægjuraddir var torgið skýrt upp á nýtt með tilvísun til alþjóðamála og heitir nú Platz der Vereinten Nationen, eða Torg Sameinuðu Þjóðanna. Í dag er það umlukt af þungri umferð og ákaflega tilkomulítið. Nafnið virkar því tilgerðarlegt og gersamlega steingelt.
Annað slíkt dæmi er minnisvarðinn um þýska kommúnistann Ernst Thälmann, gallharðan Stalínista sem dó í fangabúðum nasista árið 1944. Á tímum Austur-Þýskalands var Thälmann gerður að píslarvætti og honum reistur minnisvarði í stærra lagi. 13 metra vangamynd af Thälmann með krepptan hnefa og blaktandi fána í bakgrunni. Til að ganga úr skugga um að minnismerkið myndi halda reisn Thälmanns allan ársins hring var nef hans upphitað þannig að ekki settist á það snjór.
Þó svo að borgaryfirvöld sameinaðrar Berlínar hafi gjarnan viljað styttuna niður, líkt og allt annað sem hafði með kommúnisma að gera, gátu þau ekki með góðu móti réttlætt það, enda var Thälmann hluti af þýskri andspyrnu gegn nasismanum og dó í útrýmingarbúðum nasista. Þó má ekki gleyma að þýskir kommúnistar á tíma Thälmann snérust líka gegn Weimarstjórninni og greiddu því þannig fyrir falli Weimarlýðveldisins og valdatöku nasista. Þar sem nýbúið var að búta Lenín niður var borgarstjórninni varla vært að strá salti í sárin og styttan stendur því enn. Mögulega þó vegna þess hve gríðarstórt flykki hún er og niðurrif hefði kostað formúu sem ekki var til í sjóðum Berlínar eftir havaríið við að koma Lenín niður.
Götunöfn í Austur-Berlín fengu svipað hlutskipti, en nú var úr vöndu að ráða, því oftar en ekki hafði eldra götuheiti verið ættað frá Þriðja ríkinu sem gat eðli málsins samkvæmt alls ekki gengið í hinu sameinaða Þýskalandi. Lausnirnar voru margvíslegar. Sérstök nefnd var sett á laggirnar til að útskurða um örlög gatnaheita sem þóttu stangast á við hina nýju Berlín. Samkvæmt niðurstöðu nefndarinnar voru flest öll götunöfn sem höfðu tilvísun í kommúnisma þurrkuð út. Þau voru skírð upp á nýtt í höfuðið á minniháttar andspyrnuhetjum sem ekki höfðu fengið sitt götuheiti ennþá eða fullkomlega hlutlausum alþjóðlegum persónum sem sátt ríkti um, s.s Mark Twain og Vincent van Gogh. Nokkir kommar fengu náð fyrir augum nefndarinnar, en það voru þeir sem voru blessunarlega dánir og grafnir þegar valdatími nasista hófst þannig að hvorki væri hægt ad væna þá um ad hafa greitt fyrir falli Weimarlýðveldisins né hafa viljað kollvarpa nasismanum til að koma á kommúnísku einræði. Karl Marx fékk að halda sinni breiðgötu sem gengur út frá Alexanderplatz, en hún hét reyndar Stalinallee alveg þangað til Stalín féll úr náðinni í Kreml. Borgarstjórn Austur-Berlínar lét það að vísu verða eitt að sínum síðustu verkum að friða breiðgötuna, sem var ein af þeim fyrstu sem var reist eftir stríð og var lengi vel skrautfjöður austurþýsks aktítektúrs. Einnig fengu sósíalísku umbóta- og byltingasinnarnir Rósa Luxemburg og Karl Liebknecht að halda sínum götum, enda dóu þau bæði 1919 og því erfitt að gera þeim upp stuðning við kommúniska harðstjórn.
Þó var þetta ekki alveg svona klippt og skorið. Sósíalíski femínistinn og gyðingurinn Clara Zetkin átti sitt stræti sem leiddi að þinghúsi Þjóðverja, Reichstag. Zetkin var öflugur málsvari kvenna og barðist fyrir umbótum með sósíaldemókrötum, en árið 1919 gekk hún í þýska kommúnistaflokkinn og tók afstöðu á móti Weimarlýðveldinu. Stjórnvöld í hinu sameinaða Þýskalandi fannst fullgróft að gata sem liggur að þinghúsinu skyldi vera nefnd eftir andlýðræðissinna og því þurfti Zetkin að skila nafninu og gamalt götuheiti frá keisaratímanum, Dorotheenstrasse grafið upp. Femínistar mótmæltu þessu harðlega, söfnuðust saman við fyrrverandi Clara-Zetkinstræti og höfðu hátt, en allt kom fyrir ekki. Dorotheenstrasse skyldi það vera.
Það má segja að með sameiningu Berlínar sé ekki bara verið að sameina Þýskaland heldur gera tilraun til að búa til nýja borg í nýju landi á gömlum merg. Þýskaland hefur svo sem verið á Evrópukortinu langa lengi, en Þýskaland dagsins í dag á lítið skylt við þau ríki sem hafa verið á þessu svæði á tuttugustu öldinni, þrátt fyrir að eiga sameiginlega tungu, sameiginlegan Goethe, Beethoven og Grimmsævintýri. Dæmin hérna að ofan klóra rétt svo í yfirborð flókins ferlis sögu, minninga og sjálfsmyndar Berlínar og Þýskalands. Á mánudaginn síðastliðinn fögnuðu Þjóðverjar því að tuttugu ár væru liðin frá falli múrsins og sameiningunni, en líkt og á flestum minningarhátíðum er valið hvers á að minnast, hvernig það er túlkað og hverju er sleppt. Um það verður fjallað í næsta hluta.
Helstu heimildir.
Ladd, Brian. The Ghosts of Berlin. Chicago. 1997
Palmer, Thorstein og Neubauer, Hendrik. The Weimarrepublic. Köln. 2000
Nowel, Ingrid. Berlin: Die neue Haupstadt: Arckitektur und Kunst, Geschichte un Litteratur. Hamborg. 2005