Í fyrsta hluta þessarar greinar voru kynntar til sögunnar aldalangar deilur hindúa og múslima á Indlandi. Rætt var um upphaf veldis Babúrs keisara, byggingu mosku hans í Ayodhya og byggingarlist mógúlanna. Þá var upphafi deilnanna um moskuna gerð skil og þær raktar fram á 19. öldina. Í öðrum hluta var fylgst með baráttunni um moskuna fram undir lok 20. aldarinnar, en því næst reynt að grafast fyrir um ástæður þess haturs sem ríkir milli hindúa og múslima í nútímanum. Í því samhengi var löng saga innbyrðis helgispjalla á milli trúarhópanna skoðuð. Þá var einnig litið á þátt breska heimsveldisins sem geranda og sagnaritara og sjónum sérstaklega beint að hlutverki Sjíva-hofsins í Somanatha í Gujarat-héraði í því ferli.
Í þessum þriðja og síðasta hluta verður litið á sjálfstæðisbaráttu þjóðernissinnaðra hindúa á fyrri hluta 20. aldar. Hugmyndafræði þeirra elur meðal annars á hatri á múslimum, enda byggir hún að stórum hluta á ímynd um sundurtætt indversk samfélag og yfirgang íslams. Ímynd sem mótuð var af gerðum og sagnaritun breska heimsveldisins. Að þessu loknu verða allir hlutar greinarinnar skoðaðir í heild og spurningunni um hlutverk byggingarlistar í þjóðernisvitund hindúa sem og deilum hindúa og múslima í gegnum aldirnar svarað. Að endingu verður lagt út af þessum niðurstöðum og rætt um minni og minnismerki almennt.
Arkitektúr og þjóðernissinnaður hindúismi á 20. Öldinni
Í ritum þjóðernissinnaðra hindúa á 20. öld má auðveldlega finna dæmi um að litið sé á indverskar moskur sem minnisvarða um eyðingu hindúahofa. Þessar skoðanir eru til dæmis viðraðar í verkum Vinayak Damodar Savarkar, en hann var af mörgum viðurkenndur sem aðalkenningasmiður og talsmaður þjóðernissinnaðs hindúisma á fyrri hluta aldarinnar. Á sínum yngri árum talaði Savarkar fyrir því að hindúar og múslimar ynnu saman gegn breskum yfirráðum, en að lokinni trúarlegri skiptingu landsins, í Indland og Pakistan, snerist hann þó smám saman gegn íslam. Í síðari verkum skrifaði hann mikið um innrásir múslima inn í Indland fortíðarinnar. Þar lagði hann áherslu á að múslimar hefðu ekki einungis viljað gera út af við veldi hindúa. Þeir hefðu vijað snúa öllum hindúum til íslamstrúar. Að hans mati var því trúarlegur metnaður múslima „miklu djöfullegri“ en sá pólitíski. Á þessum nótum skrifaði Savarkar einnig um árásir múslima á trúarleg tákn hindúa. Tákn á borð við hof og líkneski.
Skoðanir Savakars bergmáluðu í þjóðernissinnuðum hindúabókmenntum alla tuttugustu öldina. Í þeim má til dæmis lesa yfirlýsingar á borð við þá að „allar moskur … [standi] á byggingareitum hindúahofa“. Jafnvel var gengið svo langt að segja að Taj Mahal grafhýsið væri hindúahöll. Mikilvægasta atriðið í þessum hindúabókmenntum er þó sú staðreynd að í þeim var moskunum stillt upp sem leifum eyðileggingar. Þá sögðu þær eyðileggingu órjúfanlegan hluta af íslam. Á þennan hátt lögðu bókmenntirnar ekki eingöngu línurnar hvað varðar þá sýn nútíma hindúa að líta á moskur sem minnismerki um helgispjöll fortíðar. Þær lögðu einnig til efnivið í neikvæða mynd af múslimskum nágrönnum og íslam nútímans í heild sinni.1 Samkvæmt þessu gerðu þjóðernissinnaðir hindúar því vægast sagt allt sem í þeirra valdi stóð til að sverta allt það sem íslamskt gat talist. En hvað með eigin sjálfsmynd? Hvernig áttu hindúar að líta á sjálfa sig samkvæmt þjóðernishyggjunni. Til að svara því er rétt að líta enn einu sinni til Sjíva hofsins í Somanatha.
Munshi og endurreisn Sjíva-hofsins í Somanatha
Árið 1922, eftir aldalangar erjur hindúa og múslima, var Sjíva hofið í Somanatha auð og yfirgefin bygging, en þó ennþá uppistandandi. Þetta ár heimsótti K. M. Munshi hofið, en hann var í fremstu röð lögfræðinga og rithöfunda Indlands, ásamt því að vera mikilvægur leiðtogi í Sjálfstæðishreyfingunni á svæðinu. Heimsóknin markaði nýtt upphaf, bæði fyrir musterið sem og fyrir indversk stjórnmál. Munshi, sem var kollegi Ghandi, var íhaldssamur stjórnmálamaður og leit á tómt hofið með sínum brotnu stöplum og grjóti á víð og dreif sem táknmynd vanrækslu hindúa gagnvart eigin menningar- og trúararfi. Auk þess taldi hann það vera táknmynd þeirrar niðurlægingar sem hefði fylgt helgispjöllum múslima. Munshi ákvað þess vegna að takast á við það verkefni að endurreisa hofið, en auk þess skrifaði hann skáldsögur og önnur rit tileinkuð hofinu og tókst í þeim´að skapa sögur um gullöld þess, hnignun og endurreisn.
Fljótlega var endurreisnarverkefnið sett í þjóðernislegt samhengi og brátt fór það að tákna baráttuna fyrir sjálfstæði í augum margra hindúa. Eftir sjálfstæðisyfirlýsingu Indlands árið 1947 og skilnaðinn við Pakistan sem fylgdi í kjölfarið, tilkynnti hreyfingin sem stóð að baki endurreisn hofsins umdeild plön sín um stórbrotið endurreisnarstarf. Þetta endurreisnarstarf, sem fólst í niðurrifi musterisins og byggingu nýs hofs, var harðlega gagnrýnt af fornleifafræðingum, en þeir sögðu að vernda ætti bygginguna. Þjóðernissinnar létu gagnrýnina sem vind um eyru þjóta. Þeir héldu sínu striki, lögðu hornstein að nýju Somanatha musteri í maí 1950 og hófu niðurrif gamla hofsins seinna sama ár. Veraldlega þenkjandi fólk um allt Indland mótmælti og lýsti „endurreisninni“ sem þjóðrembu og öfgum. Táknræn framsetning hins nýfædda indverska ríkis þyrfti að vera þannig að hún vekti ekki upp hatrammar deilur fortíðarinnar.
Leiðtogar landsins klofnir í afstöðunni til vígslu hofsins
Deilurnar náðu hápunkti sínum við vígslu musterisins árið 1951. Munshi og aðrir leiðtogar musterishreyfingarinnar vildu virka þátttöku yfirvalda en forsætisráðherrann Jawaharlal Nehru neitaði. Hann hafði áhyggjur af því að afskipti ríkisstjórnarinnar gengju þvert gegn þeirri sýn sem hann hafði um nútímalegt og veraldlegt ríki á Indlandi. Öll slík afskipti gætu líka verið misskilin erlendis. Munshi svaraði því til að ríkisstjórnin hefði verið viðriðin málið frá byrjun og ætti að vera það áfram. Hann bætti um betur og sagðist hreinlega tala fyrir „sameiginlega undirmeðvitund“ Indlands. Hún væri ánægð með verkefnið. Þá lagði hann til að endurbygging musterisins yrði notuð sem samnefnari fyrir mótun þjóðarinnar. Hið nýja hof í Somanatha væri táknmynd nýrrar þjóðar. Hofið í Somanatha var endurvígt í maí 1951 og sat forseti Indlands, Rajendra Prasad, í öndvegi við vígsluna. Nehru mótmælti. 2
Niðurstöður
Þegar allir þrír hlutar greinarinnar eru dregnir saman er óhætt að slá því föstu að arkitektúr hafi skipað stóran sess í deilum hindúa og múslima á Indlandi í gegnum tíðina.
Sagan af risi og falli mosku Babúrs og hörmungunum sem á eftir fylgdu sýnir svo ekki verður um villst að trúarleg byggingarlist hefur orðið að táknmynd fyrir átök hópanna í nútímanum. Frásagnir af helgispjöllum og eyðileggingu á Indlandi í aldanna rás renna einnig stoðum undir þá kenningu að þetta táknræna hlutverk sé jafnvel svo gamalt fyrirbæri að það megi rekja aftur fyrir hugmyndina um landið sem heild. Þá bendir sagan af aðferðum breska heimsveldisins við að „deila og drottna“ Indlandi á 18. og 19. öldinni eindregið til þess að heimsveldið hafi undirbúið jarðveginn sem deilur og hatur nútímans þrífast svo ágætlega í. Með tilheyrandi blóðsúthellingum og eyðileggingu. Að lokum sýna sögurnar af þjóðernissinnuðum hindúum á 20. öldinni fram á að arkitektúr hafi leikið ómissandi hlutverk í mótun pólitískrar stefnu þeirra. Stefnu sem síðan olli gríðarlegum núningi á milli strangtrúaðra hindúa og veraldlega þenkjandi Indverja, auk þess að vekja upp áleitnar spurningar um hvert ferð indverska ríkisins væri í raun og veru heitið.
Að öllu framansögðu er afar athyglisvert að líta á gerðir þjóðernissinnaðra hindúa og sjá hvernig þeir gátu eyðilagt eigið musteri til að byggja nýtt. Á sama tíma og þeir bentu á múslima sem holdgervinga helgispjalla á Indlandi.
Lokaorð
Af öllum þessum sögum að dæma er ljóst að lítil virðing hefur verið borin fyrir minni og minnismerkjum í deilum hindúa og múslima á Indlandi í gegnum tíðina. Að ekki sé talað um mannslíf. Deilurnar sýna einnig svart á hvítu að minnismerki eru, eins og Nelson og Olin hafa bent á, dauðleg og að með því að eyðileggja þau sé jafnvel verið að eyða sjálfum samfélögunum sem þau standa sem táknmynd fyrir. Það sem veldur þó jafnvel meiri áhyggjum í þessu samhengi eru orð Robert Bevan um að nú á dögum séu það heilu heimsálfurnar, fremur en borgir sem búi við þá ógn að vera lagðar í rúst. Gleymum því nefnilega ekki að þegar hinir sömu harðlínumenn hindúa og lýst er í þessari grein komust til valda á Indlandi með ríkisstjórn BJP-flokksins árið 1998, var eitt þeirra fyrsta verk að sprengja kjarnorkusprengju til að sannreyna hernaðarmátt ríkisins.3
Bevan, Robert. The Destruction of Memory: Architecture at War. London: Reaktion Books Ltd., 2006.
Davis, Richard H. “Memories of Broken Idols.“ The Experience of Islamic Art on the Margins of Islam. Irene A.Bierman (editor). Reading: Garnet Publishing Ltd. in association with the Gustav E. von Grunebaum Center for Near Eastern Studies, University of California, 2005, 133-165.
Eaton, Richard M. “Temple desecration in pre-modern India: When, where, and why were Hindu temples desecrated in pre-modern history, and how was this connected with the rise of Indo-Muslim states?“ Frontline - India's National Magazine, no.25, vol.17, 2000, 62-70.
Eaton, Richard M. “Temple desecration and Indo-Muslim states: Why, after the rise of pre-modern Indo-Muslim states, were some Hindu temples desecrated, some protected, and others constructed anew?“ Frontline - India's National Magazine, no.26, vol.17, 2001, 70-76.
Vaughan, Philippa. “India: From Sultanate to Mughal Empire“. Islam - Art and Architecture. Markus Hattstein & Peter Delius (editors). Hagen: Könemann, 2004, 452-489.
Islam, Arshad. “Babri Mosque: A Historic Bone of Contention.“ The Muslim World, vol.97, no.2, 2007, 259-286.
Juergensmeyer, Mark. Terror in the Mind of God: The Global Rise of Religious Violence. Berkeley, Los Angeles and London: University of California Press, 2003.
Nelson, Robert S. & Margaret Olin. Monuments and Memory, Made and Unmade. Chicago and London: The University of Chicago Press, 2003.