Búddismi, stéttskipting og vald

Búdda

Fátt hefur jafn víðtæk og djúpstæð áhrif á hugmyndaheim fólks og trúarbrögð. Mótunin fer aðallega fram með kennslu kenninga og athafna trúarinnar. Við gerum okkur ekki alltaf grein fyrir hversu mikil þessi áhrif eru en nauðsynlegt er að skyggnast undir yfirborðið öðru hvoru og kanna hvaða samfélagssýn má lesa út úr trúartextum og athöfnum. Hér verður sjónum beint að búddískum skrifum og hvað þau segja okkur um afstöðu þeirrar trúar til valds, kúgunar og stéttskiptingar.

Dhammapada er hluti af þeim skrifum sem eignuð eru Búdda í kringum 400 fyrir Krist, þó elstu handritin séu mun yngri.¹ Þar sem litið er á versin 423 í Dhammapada sem hugsun og orð Búdda njóta þau bæði vinsælda og virðingar og þá sérstaklega í annari helstu grein búddisma, Theravada búddisma sem telst elsta grein trúarinnar. Dhammapada hefur þannig töluverð áhrif á lífsviðhorf og veraldarsýn Theravada búddista og er í því samhengi áhugavert að skoða hvaða viðhorf koma þar fram. Hér þarf einnig að hafa í huga það samfélag sem textinn sprettur upp úr - hver vandamál og viðfangsefni þess eru.

Í Dhammapada er að finna spakmæli sem snúa að samfélaginu öllu og jafnvel mannkyninu sem heild en er ekki bundið við munkasamfélagið sem hélt utan um lærdóminn eða einstaka lesendur. Mannskilningur ritsins skal hér skoðaður ásamt viðhorfi til stéttskiptingar til að sýna hvernig textinn fæst við ákallandi viðfangsefni síns tíma þó hann móti síðar viðhorf manna óháð þessum sögulegu aðstæðum.

Víða í ritinu er gerður skýr munur á tveimur hópum manna, og gjörðir þeirra úrskýrðar með vísun í að svona geri þessi hópur eða hinn, hinir vitru annars vegar og fíflin hins vegar (sjá vers 23, 26, 36, 60-89, 234 og 236). Vers 236 hjálpar okkur sannarlega með þá spurningu hvort hér sé um að ræða meðfædda eiginleika sem skipa mönnum í annan hvorn hópinn: „Gerðu þig að eyju, legðu hart að þér, vertu vís".² Orðin gerðu og vertu segja okkur að ekki sé um að ræða meðfætt eðli, heldur áunnið. Samkvæmt versinu getum við þannig skapað okkur sjálf, framtíð okkar er ekki á valdi neins nema okkar sjálfra. Við höfum val, við höfum ekki neinum guði, föður, móður, erfðasynd, ætt, kynþætti, kyni, kynferði, stétt, umhverfi, menntun, áfalli í æsku eða einhverju öðru að kenna um eða þakka fyrir hvernig við erum, við verðum að skapa okkur sjálf. Þessi tilvistarspekilegi mannskilningur var hins vegar ekki nýr af nálinni á tímum Búdda heldur má frekar segja að um stuðning við ríkjandi hefðir og gildismat sjáist í þessari afstöðu.

Sama er ekki hægt að segja þegar kemur að stéttskiptingu. Hin alræmda indverska stéttaskipting þar sem fólki er skipað í arfgengnar stéttir sem segja til um verk fólks í fyrri lífum á í raun upptök sín á tímum Búdda. Á tímum Búdda var mikil samfélagsleg upplausn, breytingar urðu á högum samfélagsins og nýjar stefnur og gildi héldu innreið sína, bæði innan hins ráðandi hindúisma og utan hans.³ Þessir miklu breytingartímar voru einnig sá tími sem indverska stéttaskiptingin byrjaði fyrir alvöru og hefur hún haldist lítið breytt æ síðan.⁴ Stéttaskipting, arfgengi og annað því tengt hefur því væntanlega verið tilefni til mikilla vangaveltna og umræðna hjá fólki þess tíma og þá ekki hvað síst hjá þeim sem var fátt mannlegt óviðkomandi, eins og Búdda og hans förunautum. Á annarri og þriðju öld fyrir okkar tímatal, þegar Dhammapada er talinn hafa fengið á sig sitt endanlega form, var stéttaskiptingin á Indlandi komin í fastar skorður sem breyttust ekki þrátt fyrir að Búddisminn næði yfirhöndinni í trúarlífi Indverja í yfir 700 ár. Í ljósi þessa er athyglisvert að skoða hvernig litið er á stéttaskiptingu í Dhammapada. Var stéttaskiptingin réttlætt, fyrirlitin eða var litið fram hjá henni?

Eins og undarlegt og það virðist þá er ekki sag eitt orð um stéttskiptingarkerfið í Dhammapada, hvorki stuðning né sniðgöngu eða mótmæli. En áðurnefndur mannskilningur ritsins kemur og fram í versum sem segja að sannur Brahmani sé það ekki sökum ættar heldur vegna þess að hann geymir sannleikann.⁵ Hér mætti ætla að lítið sé gefið fyrir valdastéttina en áður en slík ályktun er dregin verður að líta á hvernig viðhorf til valda birtist í versunum 423 sem mynda Dhammapada.

Áður hefur komið fram að ritið á erindi við allt samfélagið og er rétt að hafa það í huga við lestur fyrstu versanna. Sá samfélagsskilningur að því megi líkja við líkama þar sem valdhafarnir eru höfuðið var útbreiddur á tímum Búdda.⁶ Í því ljósi er athyglisvert að skoða að allt orsakast og ræðst af hugsunum og að afleiðingar þeirra fái enginn flúið, samkvæmt fyrsta versi Dhammapada. Í beinu framhaldi af því er búddistum uppálagt að hugsa ekki um misnotkun, barsmíðar, ósigra og rán því þeir sem halda í slíka hluti munu aldrei verða lausir við hatur. En það er ekki nóg að hugsa ekki um ógæfa sína heldur eiga menn að þola hana hljóðlaust. Veröldin er slæm og við verðum að þola illa meðferð, veröldin mun ekki breytast og því verðum við að sætta okkur við hlutskipti okkar í lífinu. Þegar hinum besta manni er líkt við taminn fíl sem konungur ríður á til orrustu (vers 321) má sjá að lítil von er á breytingum á stéttaskiptingu samfélagsins fyrir tilstilli þessa trúartexta. Hins vegar virðist vera töluverðar líkur á því að hinum valdaminni sé haldið í þeirri stöðu með vísunum í Dhammapada. Vissulega er mælt gegn öllu ofbeldi í ritinu en rík áhersla er um leið á að samfélagið verði að þola valdníðslu, kúgun og ofbeldi. Ekki sé gott að kvarta undan slíku eða gefa því of mikinn gaum. Ýtir textinn þannig undir auðsveipið samfélag.