Býr Íslendingur hér? og Sagan sem mátti ekki segja

Hér á eftir mun verða rætt um tvær sjálfsævisögur. Efni bókanna verður rakið í stórum dráttum, aðferðir og heimildanotkun gagnrýnd. Sagnrýni þessi var unnin haustið 2001, í námskeiðinu Sagan, minnið og persónulegar heimildir, sem Sigurður Gylfi Magnússon kenndi.

Bækurnar sem um ræðir eru Býr Íslendingur hér sem er um minningar Leifs Muller, en hann lenti í klóm Nasista og þrælkunarbúðum þeirra. Búðirnar hétu Sachsenhausen og voru staðsettar rétt fyrir utan Berlín.

Hin bókin fjallar um endurminningar Björns Sv. Björnssonar og heitir Ævi min og sagan sem mátti ekki segja. Þar er sagt frá störfum Björns í Þýskalandi og þjónustu hans í þýska hernum á tímum Hitlers. Garðar Sverrisson ritar sögu Leifs og Nanna Rögnvaldsdóttir sögu Björns.

Ástæða þess að Björn skrifar sögu sína, þrátt fyrir að hafa þagað um hana til ársins 1989, er sú að mál hans var rifjað upp í bók um íslenska nasista. Um þau skrif segir hann: „… í þeirri frásögn [var] þó aðeins stuðst við fáeinar slitróttar heimildir um ævi mína og margt sem þar kom fram var rangtúlkað og harla fjarstæðukennt."

Þegar Björn kom heim eftir stríð segist hann, hafa viljað segja foreldrum sínum frá öllu og skýra viðhorf sín. En þau reistu þagnarmúr í kringum þetta mál og báðu hann um að segja engum frá því hvað hefði gerst á þessum tíma í lífi hans. Hann talar um gleymskuna og hve erfitt það hefur verið fyrir hann að rifja upp gamla tíma.

Hann segir að bókin sé ekki skrifuð til að réttlæta gerðir sínar eða afsaka þær heldur til að létta af sér byrði áratuga þagnar. Þetta er ekki sama sagan og hann hefði skráð árið 1946, því nú lítur hann á margt í lífi sínu öðrum augum eða skilur betur, en þegar atburðirnir gerðust. „En þetta er saga mín, eins og ég veit hana sannasta."

Að mínu mati þá finnst mér hann ekki sýna fram á að hann sé að létta af sér einhverri byrði og sagan sem mátti ekki segja hefði betur verið ósögð. Því bókin er í alla staði mjög yfirborðskennd og lesandinn fær það á tilfinninguna að Björn hafi aldrei orðið ásfanginn, aldrei upplifað dauðan, aldrei eignast vini og aldrei upplifað höfnun eða missi.

Lítið sem ekkert kemur fram hvað það var sem hann gerði svo illt að hann gæti ekki sagt frá því, eflaust er það vegna þess að hann gerði í raun ekkert slæmt. Ég mun koma með nokkrar tilvitnanir úr bókinni til að sýna fram á þetta.

Fyrri hluti bókarinnar fer að mestu í að segja frá því að hann var að ferðast á milli Íslands og Danmerkur, en Sveinn Björnsson faðir hans var sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn.

Þar var nú gaman og gott að vera, sagt er frá samskiptum Sveins við Kristján konung, diplómata og ráðamenn. Samband Kristjáns og Sveins var eitthvað stirt en Alexsandrína drottning og Georgía móðir Björns áttu góða vináttu. Svo fer hann að vinna hjá Eimskip í Hamborg hættir svo þar og fer til Danmerkur og á góðar stundir á Skagen og svo fer hann aftur til Hamborgar. Á þennan hátt er fyrri hluti bókarinnar skrifaður, ferðalög og sagt frá ístöðuleysi hans og kynni af fyrirfólki samfélagsins.

Þegar hann var að læra fyrir stúdentsprófið, tvítugur að aldri, var hann allt í einu orðinn ástfanginn og segir: „Ég hreifst af henni svo að segja við fyrstu sýn og gerði mér tíðförult í verslunina. Smátt og smátt kynntist ég þessari yndislegu ungu stúlku betur. Hún var afar lagleg og skemmtileg, kát og lífsglöð…"

Þessi unga stúlka var sextán ára og hét fullu nafni María Bóthildur Jakobína Jónsdóttir Maack, stuttu síðar áttu þau von á barni. Þau flytja til Hamborgar þar sem hann vinnur á umboðsskrifsofu Eimskipafélagsins, en þá vinnu hafði faðir hans útvegað honum. Hann lýsir svo eiginkonu sinni svona „Maja var dugleg og góð húsmóðir, þrátt fyrir ungan aldur. Hún saumaði meðal annars mikið á fjölskylduna. Þetta var auðvitað ekkert sældarlíf fyrir hana fyrst í stað, því hún var bundin yfir barninu allan daginn á meðan ég var á skrifstofunni." Svo mörg voru þau orð um eiginkonuna.

Þetta er í kringum 1930, Björn verður vitni af sigurgöngu nasista, kreppunni og svo uppgangstímum. Hann aðhyllist nasismann og var hrifinn af Hitler. „En hví hölluðust ungir menn að þessari stefnu? Það er gamall sannleikur og nýr … að ungt fólk hrífst af stefnum og hugsjónum, sem stundum geta þróast út í öfgar. Það er byltingarsinnað og á sér glæstar hugsjónir um framtíðar þjóðfélag, þar sem öllum getur liðið vel. Ég held að þetta sé þróunarstig sem flestir ganga í gegnum." (Mbl. 8/12 1989) Flest ungt fólk ætti að geta tekið undir þetta, eða hvað? Ekki veit ég þó, hvenær ég gekk í gegnum þetta þróunarstig!

Það slitnar upp úr hjónabandi hans og Maju, en þau taka svo aftur saman og í það skiptið stendur það stutt. Hann hættir í vinnunni í Hamborg og fer í íhlaupavinnu í sendiráðinu í Kaupmannahöfn og svo á Jótlandi, þaðan fer hann svo aftur til Hamborgar. Þjóðverjar eru nú komnir langt inn í Sovétríkin og hann langar að leggja sitt af mörkum í stríðinu gegn kommúnistum. Hann skammaðist sín fyrir að taka ekki þátt í stríðinu og skráði sig því í herinn til að berjast á vígstöðvunum. Hann útskýrir það ekki frekar hversvegna hann ákvað að taka sjálfviljugur þátt í stríði. Þar sem hann var af norrænum uppruna var hann tekinn inn í SS-sveitirnar. Hann var svo sendur á austurvígstöðvarnar sem fréttaritari, sem hann var ekki sáttur við því hann hefði viljað vera hermaður, síðar var hann svo sendur til Danmerkur til að sjá til þess að þýskar stríðsfréttir ættu greiðari leið inn í danska fjölmiðla.

Í þessum hluta bókarinnar gegnir sagnfræðileg vitneskja miklu hlutverki, gangi stríðsins er lýst og viðbrögðum Björns og athöfnum lýst . Fátt kemur fram sem vekur lesandann til umhugsunar eða kemur honum á óvart. Hér er skrásetjarinn að tengja einsöguna við stórsöguna.

Björn talar um gyðinga og gyðingaáróður og hvaða áhrif það hafði á hann. Í því samhengi minnist hann á blaðið Der Stürmer þar sem mikið var um áróður gegn gyðingum. Björn segir:

„Flestum ofbauð hvað þetta var svívirðilega skrifað, en auðvitað hafði það áhrif samt sem áður. Sjálfur smitaðist ég eitthvað af þessu eins og aðrir. Mér blöskraði þó allur þessi áróður gegn gyðingum og hvernig skrifað var um þá eins og úrhrök. Mér fannst meðferðin á þeim ómannaúðleg. Samt leit ég oftast fram hjá þessu."

Hann kynntist Jóni Leifs og konu hans Annie í Berlín, foreldrar Annie voru síðar send í útrýmingarbúðir. „Ég gleymi því aldrei þegar hann [Jón Leifs] spurði mig hvort ég gæti ekki gert eitthvað fyrir gömlu hjónin. Ég vildi kanna málið og hafði orð á þessu við yfirmenn mína, en þeir sögðu bara: „þetta máttu ekki segja." Ég gat engu um þokað og frétti af því seinna að litlu hefði mátt muna að ég lenti sjálfur í klípu vegna þessarar hjálparbeiðni."

Eitt sinn fór hann svo í neðanjarðarlest klæddur í einkennisbúning Waffen-SS, þá stóð upp fyrir honum kona merkt gyðingastjörnu og bauð honum sæti sitt. En honum datt ekki í hug að þiggja það og benti henni að sitja kyrr. Farþegarnir litu einkennilega á hann

„en svo mikið sat eftir af því sem foreldrar mínir höfðu kennt mér að ég gat ekki hugsað mér að láta konu standa upp fyrir mér."

Maður að nafni Magnús Guðbjörnsson hafði líka verið við útvarpið en Björn segist muna lítið eftir honum. „Hann hefur sagt þá sögu að ég hafi einhverntíma stungið upp á því við hann að við færum saman og ræddum við Hitler. Ekki ætla ég að rengja hann en þarna hlýtur hann að hafa tekið óþarflega bókstaflega einhver orð sem ég hef látið falla. Ég hef nefnilega erft frá föður mínum dálítið sérstakan húmor sem stundum hefur valdið misskilningi hjá þeim sem hefur ekki áttað sig á honum"

„Ég talaði aldrei sjálfur beint í útvarpið, þetta var allt á plötum og böndum. Óskar Vilhjálmsson hafði verið þulur við útvarpið um tíma, en ég held að hann hafi verið hættur þegar ég kom og kannski kominn í fangabúðir, þar sem hann lést síðar."

Svo mörg voru þau orð um Óskar, hér hefði Björn til dæmis mátt segja frá því hversvegna Óskar var sendur í fangabúðir, enda ekki neitt leyndarmál.

Leifur Muller hittir svo Óskar í fangabúðunum í Sachsenhausen. Leifur segir frá þvi í bók sinni:

„Óskar talaði í lágum hljóðum og var greinilega mjög af honum dregið. Mér virtist hann gera sér ljóst að nú gætu dagar hans senn verið taldir, rúmlega þrítugs manns. Hann rétti mér hönd sína aftur og ætlaði að fara að segja eitthvað, en þá var mér sagt að hafa mig á brott, ég væri búinn að sitja nógu lengi. Ég kvaddi Óskar og lofaði honum að koma aftur. Hann þakkaði mér fyrir komuna og sagðist vona að ég fengi leyfi til að heimsækja sig aftur og sitja aðeins lengur. Að lokinni liðskönnun næsta dag fór ég aftur í braggann til Óskars. Þegar þangað kom var mér sagt að hann væri látinn og líkið komið á sinn stað. Ég gekk vonsvikinn á brott."

Hér er allt annar stíll á frásögninni smáatriðum og tilfinningum er lýst, frásögnin er ekki yfirborðskennd og er mjög trúverðug, öfugt við bók Björns.

Leifur vissi ekki hvers vegna Óskar var í fangabúðunum, en komst síðar að því og segir: „Núna veit ég hins vegar að í Berlín að var Óskar fenginn til að lesa fréttir á íslensku í þýska útvarpið. Heima á Íslandi hlustuðu ýmsir á áróðursfréttir Þjóðverja og fylgdust með því þegar Óskar lauk einum lestrinum með þessum orðum:

„Svo kem ég aftur á morgun og held áfram að lesa sömu lygina."

En Óskar kom aldrei aftur. Í Þýskalandi höfðu einhverjir samband við útvarpið og létu vita af orðum hans. Strax næsta dag var annar þulur, íslenskur, kominn í hans stað."

Eftir að Leifur lauk prófi úr gagnfræðideild Menntaskólans árið 1937 var hann sendur til Ósló til að afla sér menntunar á sviði verslunar og viðskipta. Hann átti nefnilega að taka við verslun föður síns í Reykjavík. Faðir hans, Lorentz H. Müller var kaupmaður í Reykjavík og rak verslunina L.H. Müller sem var í Austurstræti. Móðir hans Marie Bertelsen og faðir komu frá Noregi. Leifur var sautján ára þegar hann fór út til að læra, honum gekk vel í skólanum og leið vel.

Foreldrar Leifs komu svo í heimsókn til hans á nítján ára afmæli hans, þegar þau fóru heim höfðu Þjóðverjar hernumið Pólland. Leifur segist hafa hugsað um það hvers vegna þau hafi ekki tekið hann með heim þá, því önnur heimstyrjöld var augljóslega að hefjast og óvíst yrði um samgöngur milli landa. En hann segir: „Ég veit vel að svona má maður ekki hugsa, allra síst á gamals aldri. Samt hefur þessi spurning sótt að mér, því sjálfur hafði ég ekki skilning á alvöru þeirra atburða sem gerst höfðu."

Í sama húsi og Leifur bjó balletkennari, Marina Goubonina frá Leníngrad. Hún kenndi á þessum tíma strák sem hét því gyðinglega nafni Isak Samuel, en til að þóknast nýjum tíðaranda tók hann upp nafnið Tutti Lemkow og er nú heimsþekktur undir því nafni. Marina var ekki aðeins ballettkennari, dansari og danshöfundur, heldur líka doktor í heimspeki og læknisfræði, auk góðrar tungumálakunnáttu og mikillar fegurðar, allir heilluðust af henni. Nokkrum dögum eftir innrás Þjóðverja bað Marina Leif um að vera bílstjóri hennar því hún þyrfti að sinna verkefni út á landi og hefði ekki bílpróf. Leifur gerir það og þau keyra út á land og bíða svo tímunum saman við eitthvað hús í skógi þar sem Marina fer svo loks inn og sinnir verkefni sínu.

Þetta ferðalag hvarf smám saman úr huga Leifs, lífsreynsla næstu ára sá til þess og hann rifjaði þetta ekki upp aftur fyrr en sumarið 1980. Þá sendi norski sagnfræðingurinn Sverre Hartman honum bréf og spurði hann hvort hann vildi veita honum upplýsingar um þessa ferð. Marina hafði þá verið njósnari fyrir Rússa og Þjóðverja og nú er komið í ljós að við hernám Noregs hafi Marina gengt lykilhlutverki og tvímælalaust verið mikilvægasti njósnari Þjóðverja.

Hann vill síðan fara heim til Íslands en það var hægara sagt en gert, hann sótti því um skólavist í Svíþjóð og ætlaði að komast þaðan til Bretlands og þaðan heim. Vinkona hans Svanhvít Friðriksdóttir gerði slíkt hið sama, hún fékk brottfaraleyfið á undan Leifi og fór með lest strax næsta dag, þann dag komu Þjóðverjar og leituðu hennar en hún slapp. Leifur aftur á móti var handtekinn af Gestapó sem höfðu komist á snoðir um hvað hann ætlaði að gera, einhver hafði sagt þeim frá því.

Svanhildur og Leifur höfðu hitt Íslending á kaffihúsi og hann hafði komist að áformum þeirra, hann hét Ólafur Pétursson, sonur Péturs slökkviliðsstjóra. Hann kvaðst vinna hjá þýsku fyrirtæki og hefði góðar tekjur. Ólafur sveik Leif í hendur Gestapó. Eftir stríð var Ólafur dæmdur fyrir mikla glæpi í Noregi en íslensk stjórnvöld fengu hann lausann.

Leifur var sendur í fangelsi og þaðan í fangabúðirnar fyrir utan Berlín. Þar kynntist hann því hvernig menn voru látnir vinna þrælavinnu, s.s. að prufuganga skó á sérstakri göngubraut í marga daga, flestir sem það gerðu gengu til dauða. Hann segir að flest stórfyrirtæki Þýskalands í dag hafi á sínum tíma, nýtt sér þrælkunarbúðir Nasista til að hagnast.

Átakanlegt er hvernig hann verður svo dofinn gangvart dauðanum, dauðinn var allt í kring og Leifur sá meðal annars um að flytja líkin á vagni og setja þau í líkbrennsluofn. Fleira ætla ég ekki að segja um bók Leifs annað en að ég var svo hugfanginn af henni að ég las hana á einum og hálfum sólahring.

Í hvorugri bókinni er talað um hvaða „áhöld" voru notuð til að muna atburðina sem Björn og Leifur upplifðu. Því verður að álykta að eingöngu sé byggt á minninu, Björn vitnar þó í eitt bréf framarlega í bókinni og segir hve erfitt það hafi verið að rifja upp liðna tíma.

Ég fór á Handritadeild Landsbókasafnsins og ætlaði að fá að skoða bréfasafn Sveins Björnssonar, með það í huga að athuga hvort Björn hefði sent föður sínum einhver bréf þar sem hann hefur sagt frá viðhorfum sínum um Nasista eða dvölina í Þýskalandi. Þangað átti ég ekki erindi sem erfiði því það bréfasafn verður lokað næstu fimmtíu árin. Starfsmenn tjáðu mér að sennilega væri það vegna þeirra viðkvæmis upplýsinga um þetta mál, sem væri þar að finna. Einnig kom fram sjónarmið um það að Björn hefði sennilega ekki fengið neinar upplýsingar frá fjölskyldu sinni eða hjálp við að skrifa bók sína, ekki hef ég þó aðrar upplýsingar um það.

Bók Björns er að mínu mati ekki mjög trúverðug, aftur á móti er bók Leifs það. En þar sem báðar bækurnar eru sennilega eingöngu skrifaðar eftir minni þeirra, verður að draga í efa sannleiksgildi þeirra, þó Björn og Leifur hafi eflaust talið sig vera að segja satt og rétt frá.

Hér kemur margt til því bækurnar eru ekki skrifaðar af þeim sjálfum, og stílbrögð höfunda þeirra hljóta að hafa mikil áhrif á útkomuna. Fjölskyldur, útgefendur og jafnvel prófarkalesari geta og hafa haft mikil áhrif á endanlega útkomu.

Minnið er gloppóttasta heimild sem við getum unnið með, ýmislegt hefur áhrif á það svo sem tilfinningar, lífsskoðanir, breyttar lífsskoðanir, viðbrögð okkar við áföllum og tilhneiging okkar til að gleyma því sem miður fór. Oft þurfum við hvata til að rifja upp liðna tíð, það besta og traustasta til þess eru dagbókarskrif eða bréf, fjölskyldumyndir og nú í dag videoupptökur.

Carlo Ginzburg talar um minnið í grein sem birt er í Molum og myglu. Hann dregur í efa minnið því þegar hann var að rifja upp ævi sína og taldi sjálfum sér trú um að hann hefði tekið sjálfstæða ákvörðun um ákveðna hluti þá komst hann að því að aðrir höfðu haft mikil áhrif á ákvörðun sína, þó hann héldi fyrst að hann hefði myndað sér skoðun á henni sjálfur. Hversu mikið af því sem við teljum okkur hafa gert í gegnum tíðina gerðum við í raun ekki sjálf heldur aðrir sem höfðu áhrif á okkar niðurstöðu.

Fleiri hafa einnig átt í vandræðum með minnið og gleymskuna, til dæmis Matthías Jochumsson í sinni sjálfsævisögu. Sjálfur komst ég að því þegar ég skoðaði dagbókarskrif mín fyrr á árinu og taldi mig vel muna hvað ég hafði skrifað þá, en fljótlega sá ég að ég mundi ekki nema um helming efnisins. Því tel ég að það verði að notast við aðrar heimildir en bara minnið þegar sjálfsævisaga er skrifuð. Einfaldlega vegna þess að þá verður sagan betri og höfundur hennar hlýtur að verða sáttari ef hann hefur unnið verkið eins vel og hægt er og komist hjá því að skálda í eyðurnar.

Ég tek undir gagnrýni Erlends Jónssonar, bókagagnrýnanda Morgunblaðsins, um bók Leifs, þar sem honum finnst hún keimlík öðrum sögum sem skrifaðar voru af þeim sem komust lífs frá fangabúðum Nasista eftir stríð. „Frásaga Leifs Mullers upplýsir því ekkert nýtt en er auðvitað jafn óhugnanleg mannlegu eðli og samfélagi og þar með hvernig megi varast önnur eins söguleg slys er þetta eigi að síður gagnleg bók, þörf lesning."( Mbl. 23/12 1988) Bókin heillar mig aftur á móti vegna þess að um er að ræða Íslending á svipuðum aldri og ég, en líka vegna þess hve hún er skemmtilega skrifuð, auðlesin og einlæg.

Bók Leifs fellur í raun í þann flokk sjálfsævisagna sem heitir Lífsreynslusögur, hann hafði frá merkilegum hlutum að segja og það mun vera hvatinn að sjálfsævisöguritun hans. Björn skrifar aftur á móti vegna þess að hann er að svara gróusögum og segir frá því sem hann mátti ekki. Hans bók fellur því að mínu mati í tvo flokka, réttlætingarrit, þar sem hann svarar fyrir sig og réttlætir það að hann hafi ekki verið algjör nasisti. Hinn flokkinn tel ég vera sagnarit en í þann flokk falla þær bækur sem eru skrifaðar af mönnum sem hafa í raun ekkert að segja en segja það samt.