Greinar í flokknum Bókmenntir

Völuspá er aðeins eitt dæmi af mörgum um það hversu lítið við í raun vitum um sögu okkar og menningu, og hversu erfitt er að draga ályktanir af því sem við þó höfum í höndunum. Annað gott dæmi er Íslendingabók, okkar elsta rit að talið er, í það allra minnsta elsta sagnfræðirit Íslendinga. Elsta varðveitta gerð hennar er þó ekki eldri en frá 17. öld, vel læsileg og er til sýnis í Þjóðminjasafninu fyrir hvern þann sem fýsir að skoða. Engu að síður er upphafleg gerð hennar talin vera frá öndverðri 12. öld (nánar tiltekið er hún talin skrifuð milli 1122 – 1133). Hún er ennfremur eignuð höfundi, Ara fróða Þorgilssyni, og í hana og höfund hennar er víða vitnað í fornritunum. Þó getum við ekki vitað með vissu að hann hafi skrifað hana, eða að bókin sé þetta gömul, með neinni vísindalegri fullnustu. Besta svarið er að líklega er bókin þetta gömul og að öllum líkindum samdi Ari fróði hana. Þar sem ekki verður endanlega gengið úr skugga um höfundinn, og í ljósi þess að annað er afar ólíklegt, þá getum við gengið að því sem vísu að Ari hafi skrifað Íslendingabók uns annað kemur í ljós.

Árið 1907, við dagsbrún hinnar ógurlegu vargaldar sem sópaði burt gömlum stjórnkerfum og stofnunum tengdum bjartsýni og skýru stigveldi, kom franski verkfræðingurinn og stjórnspekingurinn Georges Sorel orðum að kenningu um efnahags- og félagslegar umbreytingar þar sem „félagslegar aðstæður mynda kerfi sem fylgir ófrávíkjanlegu járnlögmáli, eitthvað sem myndar heild, og hverfur þá og því aðeins að kerfislægt stórslys eigi sér stað.“ Breytingar eiga sér ekki stað í smáskömmtun, með þeim hætti að félagslegar umbreytingar séu ferli vísvitandi og meðvitaðra pólitískra aðgerða sem eiga að stuðla að almannahag. Þess í stað eru þær fyrirvaralausar, ofbeldisfullar og óviljandi, drifkraftur þeirra er þung undiralda gjörbyltingar þar sem viðteknum gildum er snúið á haus og aldagömul sannindi tapa sannfæringarkrafti sínum. Undir öðrum kringumstæðum, án slíkrar undiröldu, mun samfélag ekki finna nægilega hvata til þess að breyta venjum sínum og siðum, slíkt gerist aðeins undir því álagi að þurfa að aðlagast ófyrirséðum hættum og
óútreiknanlegum aðstæðum.

"Teið er ekki eins og vínið, sem ýtir undir hroka, það er ekki eins og kaffið, sem gerir okkur sjálfhverf, né heldur er það eins og kakóið, sem breytir okkur í hjákátleg meinleysisgrey."

Bókin um te er óvenjulegt og skemmtilegt rit. Með umfjöllun sinni um þær japönsku listgreinar sem koma saman í tesiðaathöfninni og heimspekina sem liggur henni að baki gerir Okakura grein fyrir siðfræði og fagurfræði Japana í heild. Okakura er snjall penni, óspar á gífuryrði og litríkt myndmál en einnig beittur í hugsun og hvass í gagnrýni sinni á nútímasamfélagið. Því hefur Bókin um te margt til að bera og höfðar hún ekki aðeins til áhugamanna um te-siðinn, heldur til allra þeirra sem láta sig austræna menningu og heimspeki einhverju varða.

Fálkahald er listin, eða íþróttin, að klófesta bráð með notkun þjálfaðra ránfugla. Á miðöldum var fálkahald vinsælt áhugamál hefðarmanna og þó nokkrar bækur voru skrifaðar um þjálfun ránfuglanna og umgengni við þá. Við lestur og samanburð slíkra rita kemur glögglega í ljós á hvaða hátt fálkahaldarar og aðrir miðaldamenn upplifðu náttúruna. Slíkur samanburður leiðir einnig í ljós hve ólíkar birtingarmyndir náttúrunnar voru og hvernig þær þróuðust frá allt að goðsagnakenndum lýsingum yfir í hreina náttúruskoðun byggða á empírískum rannsóknum. Í fyrri hluta þessarar greinar er sjónum beint að uppruna og iðkun fálkahalds og litið í ritið De Avibus Tractatus eftir Englendinginn Adelard frá Bath en það er fyrsta þekkta lærdómsritið um fálkahald sem ritað var á latínu. Í síðari hluta greinarinnar verður fjallað um bók Friðriks II af Hohenstaufen (1194-1250) De Arte Venandi cum Avibus eða Listin að veiða með fuglum en það rit er talið hafa valdið straumhvörfum sem meistaraverk í vísindalegri lýsingu í dýrafræði.

Í tilefni af íslenskri þýðingu Dr.Usla á SCUM manifesto, ávarpi róttæka femínistans Valerie Solanas ætlar Hugsandi að birta örlitla kynningu á höfundinum, sem og brot út bókinni.

17.-30. nóvember sl. var Ísland á allra vörum í Caen og nágrenni. Margir helstu rithöfunda íslensku þjóðarinnar lögðu leið sína til borgarinnar og tóku þátt í pallborðsumræðum og viðtölum auk þess sem þeir hittu grunn- og framhaldsskólanemendur út um borg og bæi í syðri hluta héraðsins. Meðal þeirra voru Sjón, Steinunn Sigurðardóttir, Guðrún Eva Mínervudóttir, Kristín Marja Baldursdóttir, Árni Þórarinsson, Arnaldur Indriðason, Sigurður Pálsson og Jón Hallur Stefánsson. Efnt var til kvikmyndaveislu þar sem Frökkum var boðið að grandskoða og ræða kvikmyndir Friðriks Þórs Friðrikssonar, Sólveigar Anspach, Dags Kára, Baltasars Kormáks og Stúdíó Caoz. Tónlist lék einnig stórt hlutverk og ber þar helst að nefna tónleika Hamrahlíðarkórsins, Mr. Silla & Mongoose, Ghostdigital og Biogen auk kvikmyndatónleika Barða Jóhannssonar við sænsku kvikmyndina Häxan. Íslenski dansflokkurinn var einnig í öndvegi og hélt Frakklandsfrumsýningar á fimm dansverkum. Norrænudeild háskólans í Caen skipulagði málþingið L’Islande dans l’imaginaire um ímyndað Ísland með þátttöku 12 fræðimanna frá Frakklandi, Bretlandi, Bandaríkjunum og auðvitað Íslandi. Þá eru ótaldir margs konar listviðburðir, pallborðsumræður og sýningar. Það þarf því enginn að velkjast í vafa um að hátíðin er gríðarstór og gegnir þar af leiðandi mikilvægu hlutverki í að miðla og móta ákveðna ímynd af Íslandi. En hver skyldi sú ímynd vera þetta árið, svo stuttu eftir skipbrot íslenska efnahagskerfisins sem hefur svert orðspor Íslands í mörgum heimsins löndum?

Stríðið á Balkaskaga á tíunda áratug síðustu aldar hefur mótað söguskoðun ríkjanna sem byggðu Júgóslavíu: Serbíu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, F.J.L. Makedóníu, Svartfjallalands, Slóveníu og Kósóvó. Þrátt fyrir að eining og bræðralag hafi einkennt sambýlið á tímum leiðtogans Jóseps Tito og árin eftir að hann lést árið 1980 urðu þau þjóðernisstefnu að bráð og upp úr sauð á milli landanna og stríð braust út árið 1991. Í bókinni They Would Never Hurt a Fly sem kom út árið 2004 eftir Slavenku Drakuli? er fjallað um það frá ýmsum hliðum hvernig ríki fyrrum Júgóslavíu takast á við minningar stríðsins einkum er varða stríðsglæpi er framdir voru af öllum þjóðarbrotum á stríðstímanum. Þá ræðir hún einnig þá mynd sem ríkin í fyrrum Júgóslavíu draga upp af stríðinu og ímynd þeirra á stríðsglæpadómstólnum í Haag. Drakuli? sem er króatískur rithöfundur og blaðakona hefur gefið út nokkrar bækur sem fjalla um stríðið í fyrrum Júgóslavíu en lagt áherslu á reynsluheim fórnarlamba, til dæmis fjallar bókin S. frá árinu 2000 um múslimskar konur sem voru fórnarlömb skipulagðra nauðgana í Bosníu á stríðstímanum. Í bókinni They Would Never Hurt a Fly er athyglin á gerendum en hún dvaldi í fimm mánuði í Haag og fylgdist með réttarhöldum yfir stríðsglæpamönnum. Það sem vakti fyrir henni þegar bókin var skrifuð var fyrst og fremst að koma í veg fyrir það að glæpirnir er voru framdir féllu í gleymsku og mótmæla því sem hún telur of ráðandi í sögumótun ríkja fyrrum Júgóslavíu, að breiða yfir og gleyma því ljóta

Þegar Régis Boyer hefur kennslu haustið 1970 við Sorbonne-háskóla IV, eftir nær tug ára í Norðrinu, eru norrænar bókmenntir enn höfugt leyndarmál germanista. Harla lítið er til af þýðingum úr íslensku eða norrænum málum yfirleitt sem gerir alla kennslu og kynningu norrænnar menningar í Frakklandi erfiða. Honum fallast hendur í fyrstu en síðan fyllist hann eldmóði. Til að ná til franska bókmenntaheimsins og um leið auka námsefni í norrænum fræðum við háskólann þarf að þýða yfir á frönsku vel valin bókmenntaverk og kynna þau. Með þverfaglegan bakgrunn leggur hann á brattann og fer, meðal svo margs annars, að þýða. Hann berst fyrir að koma hverri þýðingu út á bók en það gat tekið á og það gat tekið tíma en honum tekst það. Það er eflaust þennan kraft sem fyrirrennara hans skorti einna helst.

Auglýsing fyrir Nonna í frönsku tímariti

Bókaútgáfa blómstrar í Frakklandi og því er samkeppnin um athyglina mikil. Áherslan breytist hins vegar þegar verðið er úr sögunni og færist yfir á gæði lesningarinnar. Það ætti ekki að koma á óvart að langmest er þýtt á frönsku úr ensku (um 60%) en þarnæst koma þýðingar úr japönsku, þýsku og ítölsku og þá þýðingar úr spænsku. Þýðingar úr norrænum málum eru í sjötta sæti en náðu þó varla tveimur prósentum árið 2007. Þýðingar á íslenskum bókmenntum eiga sér langa en nokkuð slitrótta sögu. Lengi vel voru þær þó afar fátíðar og oft notast við millimál. Bókmenntasjóður Frakka styður hins vegar aðeins við þýðingar úr frummálinu. Sjóðurinn er opinber stofnun og hefur frá upphafi unnið í nánu samráði við forleggjara, höfunda, þýðendur, bókaverði og bóksala. Í ár er fé sjóðsins 35 milljónir evra. Jafnvel þótt fyrri aldir hafi þekkt franskar þýðingar á íslenskum bókmenntum - og þá aðallega einstaka þýðingar á fornbókmenntunum - birtast þýðingar á íslenskum nútímabókmenntum ekki fyrr en upp úr aldamótum í Frakklandi. Eftir því sem næst verður komist birtist smásaga Gests Pálssonar Grímur kaupmaður deyr fyrst íslenskra samtímabókmennta í franskri þýðingu 1907.

Tídægra Boccaccios er einungis eitt af mörgum miðaldaritum sem hefur kynlíf og samskipti kynjanna sem útgangspunkt. Í sögunni eru tíu ungmenni sem hafa ofan af fyrir sér í tíu daga með því að segja sögur. Umfjöllunarefni sagnanna endurspeglar svo átök og árekstra hópanna tveggja, stúlkna og pilta. Í gegnum hinar ákaflega bersöglu sögur reyna kynin að ögra hvort öðru með misjöfnum árángri.

Talið er að um 300.000 börn gegni hermennsku einhvers staðar í heiminum í dag. Ishmael Beah frá Sierra Leone var eitt þessara barna. Hann gaf nýlega út endurminningar sínar, A long way gone sem kemur út í íslenskri þýðingu fyrir jólin.Blöð og tímarit hafa dásamað bókina í bak og fyrir, enda þykir ekki annað við hæfi þegar um svona viðkvæmt mál er að ræða. Hugrekki til að viðurkenna misgjörðir sínar og einlæg iðrun eru hugtök sem vestrænir lesendur kunna vel að meta. Auk þess sem frasar eins og „svipting sakleysis æskunnar“ selja alltaf. Höfundur þessarar greinar las bókina og komst að því að vissulega inniheldur hún misgjörðir, iðrun og æsku sem er allt annað en saklaus. Þrátt fyrir það er hún ekki yfir alla gagnrýni hafin.

Lífið virðist stundum fara í allar áttir en endar svo iðulega í miðri setningu. Þau orð má finna í inngangskafla bókarinnar Sumarljós og svo kemur nóttin eftir Jón Kalman Stefánsson. En hvað merkja þau? Því reynir Arngrímur Vídalín Stefánsson að svara.

„Ha! Eru gefnar út teiknimyndasögur eftir konur í Íran?“ spyr Vesturlandabúinn ég eftir að hafa uppgötvað áhugaverðan nýliða í teiknimyndasögubransanum, Marjane Satrapi. Um leið rámaði mig í að hafa séð kvikmynd eftir 18 ára íranskt stelpuskott; svo að tjáningarfrelsi kvenna í Íran virðist ekki gjörsamlega fótum troðið. Að vísu er Satrapi búsett í París og bækur hennar hafa aldrei verið gefnar út í Íran. Það hlaut líka að vera því þar mega konur varla sýna hárlokk án afskipta lögreglunnar, eða hvað? Í augum Vesturlandabúans er Íran fullt af mótsögnum, opinber ímynd og fréttaflutningur stangast á við þær fáu upplýsingar sem fengnar eru eftir öðrum leiðum.