Greinar í flokknum Fornleifafræði

Höfuð af færilús, Melophagus ovinus

Orðið fornleifafræði vekur ýmsar myndir í huga manna, oft af uppgreftri, gripum og jafnvel mannabeinum, en óneitanlega sjaldnar af sýnatöku, rannsóknastofum og smásjám. Þessir hlutir eru oftar tengdir greinum innan raunvísindanna á meðan fornleifafræðin er frekar flokkuð með hugvísindum, enda er hún kennd undir hugvísindasviði við Háskóla Íslands. Þetta er þó ekki svona einfalt, fornleifafræði er í stuttu máli sú fræðigrein sem fæst við forna menningu með rannsóknum á fornleifum (Böðvarsson 1992). Þar með teljast einnig rannsóknir á umhverfi mannsins því allar þær upplýsingar sem hægt er að safna og greina gefa stöðugt betri mynd af rannsóknarefninu. Upplýsingunum er yfirleitt safnað með sýnatöku á staðnum en við úrvinnslu sýnanna á rannsóknastofu er oftast beitt aðferðum líffræði eða jarðfræði. Þessi hluti úrvinnslunnar er oft kallaður fornvistfræði rannsóknir eða umhverfisfornleifafræði, þó það sé í raun ekki sama greinin. Umhverfisfornleifafræði fæst við samband mannsins og umhverfisins í gegnum tíðina á meðan fornvistfræðin fæst aðalega við umhverfið og breytingar á því jafnt áður sem og eftir að maðurinn kom til sögunnar. Þessar greinar eru þó mjög skyldar og notast að mestu leiti við sömu aðferðafræði.

Járn er nytsamastur allra málma. Hvert sem litið er í samfélagi nútímans má sjá notagildi þess. Járn er að finna í burðarásum bygginga, flutningsleiðum ferksvatns og í hnífapörunum á borðinu. Nánast í hverjum krók og kima. Járnið er þó ekki aðeins mikilvægt í samfélagi nútímans heldur var það einnig mikilvægt í fortíðinni, hugsanlega enn mikilvægara en það er í dag. Segja má að íslenskt samfélag fyrir iðnbyltingu hafi grundvallast á járni. Hér verður fjallað á gagnrýninn um íslenskar rannsóknir á járnvinnslu og þær áherslur sem þær hafa einkennst af, um leið og varpað ferður fram hugleiðingum um hvernig líta megi viðfangsefnið öðrum augum.

Í gegnum tíðina hafa grafir verið eitt helsta rannsóknarefni fornleifafræðinnar. Þær geta gefið mikilvægar upplýsingar um lýðfræði, verslun og hagsögu, kynjafræði, lagskiptingu samfélags og greftrunaraðferðir. Vel varðveitt mannabein geta auk þess gefið upplýsingar um uppruna þjóða, heilsufar, viðurværi og veitt vísbendingar um aðhlynningu sjúkra. Góð varðveisla beina er þó ekki sjálfsögð - jafnvel þó að grafir séu ekki nema nokkurra alda gamlar. Fornleifafræðingar, sem unnið hafa við uppgröft kirkjugarða, myndu líklega samþykkja að djúp gröf og slæm beinavarðveisla sé óvinsælasti þáttur starfsins. Þegar loksins er komið niður á bein megi vart snerta þau öðruvísi en að valda skaða. En hvað veldur góðri eða slæmri varðveislu beina? Er það hrein tilviljun, eða afleiðing margra samverkandi þátta?

Þessi misserin standa yfir í það minnsta þrjár sýningar hér á landi sem skarta fornum mannabeinum; tvær í Þjóðminjasafni Íslands og ein í Minjasafni Austurlands. Af því tilefni er að vert að velta fyrir sér siðferðisspurningum sem tengjast því að sýna forn mannamein. Fræðimenn hafa velt fyrir sér ýmsum spurningum þar að lútandi: Eru viss atriði í lífi horfinna kynslóða of viðkvæm til að birta niðurstöður um þau? Hvað ef fornleifarannsókn gæti til dæmis afhjúpað hvaða sjúkdómar herjuðu á einstakling, hvort ógift kona átti börn, hvort karlmaður hafi feðrað óskilgetið barn, hvaða fæðu hann lagði sér til munns, hvort hann eða hún hafi gengið með falskar tennur eða hárkollu, hvort hann eða hún hafi verið grálúsug/ur, hvort hann eða hún hafi verið með njálg, sárasótt, eða vansköpun eins og þrjár geirvörtur?

Mörgum er eflaust enn í fersku minni þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar skrifaði undir stjórnarsáttmála á Þingvöllum árið 2007, hugsanlega í þeirri von að verða með tímanum kennd við staðinn. Í kjölfar undirritunar stjórnarsáttmálans heyrðust þó raddir sem bentu fjölmiðlum á mikilvægi þess að beita gagnrýnni hugsun áður en penni rataði á blað - og láta því ekki ginna sig í slíkar nafngiftir. Hvort sem það var vegna þessarar umræðu eður ei kenndu fjölmiðlar téða ríkisstjórn lengst af ekki við Þingvelli - en það kann þó að breytast verði ríkisstjórnarskipti tíð á næstunni. En því mátti ekki kenna stjórnina við Þingvelli? Á þjóðin, en ekki stjórnvöld hverju sinni, kollektívan höfundarrétt á þessu forskeyti?

Fornleifarannsókn undir stjórn Dr. Steinunnar Kristjánsdóttur hefur staðið yfir á munkaklaustrinu á Skriðuklaustri í Fljótsdal frá 2002. Á hverju ári hafa fundist hundruð gripa allt frá brenndum dýrabeinum til gullhringa. Nokkrar sérstakar rannsóknir hafa verið gerðar á ákveðnum gripaflokkum sem fundist hafa í uppgreftrinum svo sem gripum tengdum bókagerð, leirkerjum, nöglum og líkkistum til að reyna að varpa frekara ljósi á starfsemi og daglegt líf í klaustrinu. Í þessari grein verður tekinn fyrir einn einstakur gripur, brot úr lítilli leirkönnu sem fannst sumarið 2003, og fjallað um gerð hennar, uppruna og æviferil.

Kuml, það er grafir heiðinna forfeðra okkar, eru einn stærsti minjaflokkurinn frá landnámsöld og líklega sá minjaflokkur sem mest hefur verið rannsakaður og fjallað um en kumlin hafa lengi heillað bæði fræðimenn og almenning, enda hvílir yfir þeim ákveðin dulúð sem vekur forvitni og löngun til þess að grafast fyrir. Ef litið er yfir rannsóknarsögu íslenskra kumla er hins vegar greinilegt að rannsóknir manna hafa lengi verið fremur einsleitar og áherslurnar að miklu leyti þær sömu. Þótt það kunni að hljóma sérkennilega má segja að það sem einkenni þessar rannsóknir sé það að áherslan er ekki á kumlin sjálf heldur eru þau aðeins verkfæri til þess að varpa ljósi á aðra þætti sem menn virðast óþreytandi geta velt fyrir sér.

Haustið 2007 hóf ég MPhil nám í neðansjávar fornleifafræði (e. Maritime Archaeology) við Norsk teknisk naturvitenskapelig universitet (NTNU) í Þrándheimi. Eftir að hafa klárað BA nám í fornleifafræði við HÍ haustið 2007, var ég staðráðin í því að halda til einhvers hinna Norðurlandanna í meistaranám. Neðansjávar fornleifafræði varð fyrir valinu þar sem ég hef mikinn áhuga á köfun, auk fornleifafræði, og fannst því frábært að geta sameinað þetta tvennt. Neðansjávar fornleifafræðingar hafa stundum verið sagðir hafa svokallaðan Indiana Jones complex, þar sem “venjulegum“ fornleifafræðingum finnst þeir þurfa að gera hlutina mun erfiðari en nauðsyn krefur. Fornleifafræðingurinn Paul Bahn, skrifaði eitt sinn að það að grafa neðansjávar væri eins og að reyna að standa upp í hengirúmi. Vissulega er fornleifafræði neðansjávar flóknari en uppi á yfirborðinu, þar sem mun erfiðara er að halda sama staðli í rannsóknum neðansjávar en á þurru landi. Með betri tækni hefur þetta þó orðið auðveldara og þá sérstaklega í sambandi við djúpsjávar fornleifafræði, þar sem notast er við sérstaka staðsetningatækni tengda GPS.

Titill þessarar greinar eru tvær línur varðveittar úr íslenskri lausavísu¹ en þær gefa ef til vill ákveðna innsýn á líf barna. Hver sú sýn er fer eflaust eftir lesendanum hverju sinni en ætla má að börn hafi verið hluti af íslenskum veruleika í gegnum tíðina og að þau hafi með tilvist sinni sett mark sitt á fortíðina. Ef athuganir fornleifafræðinga á börnum eru skoðaðar er hins vegar ekki um auðugan garð að gresja, því fáar rannsóknir hafa verið gerðar á lífi þeirra eða tilvist hérlendis. Hugmyndir um börn nútímans virðast oft vera yfirfærðar á hugmyndir um börn í fortíðinni, án þess að rannsóknir liggi þar að baki. Innan fornleifafræðinnar hefur þó á síðustu árum komið fram undirgrein, barnafornleifafræði, sem líkt og nafnið gefur til kynna fjallar um börn, bernsku og málefni tengd þeim.

Atriði sem aðgreina fólk hvort frá öðru, sem og þau sem tengja það saman, eru mjög mikilvægir þættir í félagslegu lífi, segir Meskell, á hvaða tíma sem er. Það breytist ekki, segir hún, en birtingarmynd og tjáningarform þessara þátta geta verið mjög frábrugðin þeim sem greina má innan vestrænnar menningar í dag.

Vestrænar hugmyndir um tvö kyn, karlkyns og kvenkyns, hafa oft ráðið túlkunum á kyngervum í gröfum þar sem aðeins hefur verið stuðst við líffræðilegar greiningar á kynferðum. Þó svo að þess konar greining geti hjálpað okkur við túlkun á efninu, þá snertir hún bara yfirborðið og mörg smáatriði fara forgörðum þegar þeirri aðferð er beitt.

Þegar Pýramídinn var yfirgefinn árið 1998 var nánast allt skilið eftir — líkt og menn hefðu einfaldlega staðið upp frá borðum en skilið uppvaskið eftir til morguns. Pottablóm og kryddjurtir standa skrælnuð í gluggunum, hálftómar flöskur safna botnfalli á borðum, bækur rykfalla í hillum, og boltar liggja hreyfingarlausir á gólfi íþróttahússins eins og þeim hafi síðast verið skotið í mark í gær. Pýramídinn er sannkallaður draugabær — hann hefur á að skipa öllu sem bæjum ber, nema að íbúana vantar.

Kvenna- og kynjarannsóknir hafa á síðastliðnum áratugum rutt sér til rúms innan hug- og félagsvísinda um allan heim. Fornleifafræðin er þar ekki undanskilin og hafa nýjar, gagnrýnar áherslur í rannsóknum bæði orðið til þess að auðga þekkingu á flóknum samfélögum fortíðar og ekki síður á stöðu rannsakandans í nútímanum. Fornleifarannsóknir með kynjafræðilegum áherslum hafa þó ekki verið stundaðar hér á landi sem neinu nemur og stendur íslensk fornleifafræði langt að baki fornleifafræði í nágrannalöndunum hvað þetta varðar.

Að segja að ljósmynd sé ekki hlutlaus gagnvart myndefni sínu þýðir ekki endilega að ljósmyndarinn hafi ætlað sér að blekkja áorfandann eða leiða hann á villigötur. Þeirri staðhæfingu er frekar ætlað að undirstrika að ljósmyndin hefur þau áhrif á viðfangsefnið að það verður brotakennt.