Greinar í flokknum Heimspeki

Þó undarlegt megi virðast hefur mannkynið nú þegar sameinast í tebollanum. Tedrykkjan er eini asíski viðhafnarsiðurinn sem nýtur virðingar um heim allan. Hvíti maðurinn gerir gys að trúarbrögðum okkar og siðfræði, en hann hefur óhikað gert sér þennan mórauða drykk að sínum. Síðdegiste er mikilvæg athöfn í vestrænum þjóðfélögum. Blíðlegt glamur bakka og undirskála; kliðmjúk, kvenleg gestrisni, og almennar yfirheyrslur um rjóma og sykur eru til vitnis um það að tilbeiðslan á teinu er komin til að vera. Með stóískri ró gengur gesturinn á vald örlaganna sem leynast í dulúðugu seyðinu, og á því andartaki ríkir andi Austursins einn.

Undanfarið hefur mikið verið rætt um landflótta Íslendinga. Umræðan er sögð mikilvæg og því hafa margir stjórnmálamenn gert hana að sínu hjartans máli. Ef fylgst er með framvindu hennar á Alþingi má sjá að mörg stór orð hafa fallið, bæði hvað varðar þetta ógnvænlega fyrirbæri sjálft, en aðallega varðandi hvað er og hvað er ekki verið að gera til þess að fyrirbyggja verulega fólksfækkun. Ég ætla mér í þessari grein í fyrsta lagi að athuga örstutt þann orðaforða sem notaður er í þessari umræðu, hversu vel hann á heima þar og hvaða tilgangi hann þjónar. Er eitthvað samræmi milli tungumáls og veruleika sem réttlætir þau orð sem eru valin eða eru þau einungis ráðin sem málaliðar til að mjaka umræðunni í ákveðna átt? Í öðru lagi langar mig að athuga hvort þessi tiltekna umræða komi heim og saman við staðreyndir, út frá persónulegum sjónarhóli mín sjálfs.

Ýmsar vangaveltur hafa verið í kringum þjóðarhugtakið og hvað það þýði að tilheyra ákveðinni þjóð. Sumir telja þjóðríki nauðsynlega tengd menningu og tungu ákveðins samfélags, aðrir telja þjóð vera sprottna af sameiginlegri ákvörðun hóps manna, óháð því hvað sameinar þann hóp, sem raunar endurskoðar þá ákvörðun á hverjum degi. Íslendingar hafa þurft að endurskoða allverulega sjálfsmynd sína sem þjóð eftir hinn mikla efnahagsskell sem við fengum á okkur á haustmánuðum síðasta árs. Hér verður fjallað um sjálfsmynd hinnar íslensku þjóðar fyrir og eftir þennan mikla skell og hvaða tækifæri geta búið í því að þurfa að takast á við þá endurskoðun sem slíkur skellur hefur í för með sér. Í fyrri hluta greinarinnar verður sjálfsmynd þjóðarinnar fyrir skellinn tekin fyrir og hugleiðingar ýmissa manna eftir skellinn um hvernig sjálfsmynd okkar var. Í seinni hlutanum verður svo fjallað um hugmyndir manna um breytt samfélag og ný tækifæri í kjölfar hrunsins.

Bandaríkjamennirnir John Rawls og Robert Nozick voru án efa mestu stjórnspekingar 20. aldarinnar. Hvor um sig hefur haft mikil áhrif á hugmyndir manna um réttlátt stjórnarfar og mannréttindi, en Nozick lét meðal annars þau orð falla um verk Rawls að allir nútímastjórnspekingar þyrftu að taka þau til skoðunar, svo mikilvæg væru þau. Rawls og Nozick voru kyndilberar tveggja andstæðra stjórnkerfa: Nozick frjálshyggjunnar, en Rawls jafnaðarstefnu.¹ Hér verður leitast við að útskýra eitt meginatriða í kenningu Rawls, hið svokallaða mismunarlögmál, og gagnrýni Nozicks á það. Við skoðun á mismunarlögmálinu þarf að varpa ljósi á aðferð Rawls og tilgang, útskýra þau hugtök sem hann leggur til grundvallar vinnu sinni og hvaða stöðu lögmálið gegnir í kenningakerfi hans. Gagnrýni Nozicks á mismunarlögmálið verður svo að setja í samhengi við hugmyndafræði hans í heild, sem skipar allt öðrum atriðum í öndvegi en kenning Rawls. Reynt verður að gera skýra grein fyrir málaflutningi fræðinganna beggja, en undir lokin verða kenningar þeirra vegnar hvor á móti annarri og athugað hvort kenning Rawls eigi til svör við gagnrýni Nozicks. Vonandi fæst svo svar í lokin – einhvers konar svar, að minnsta kosti – við því hvort mismunarlögmálið í kenningu Rawls sé óréttlátt.

Tilgangur lífsins er, samkvæmt Freud, að vera hamingjusamur sem þýðir bæði að leitast eftir sælu og forðast sársauka og óþægindi. Þessu náum við hins vegar aldrei því langvarandi hamingja er ómöguleg - sæla og hamingja mótast og eru skilgreindar af andstæðu sinni. Þjáningin leitar á okkur úr þremur áttum, frá okkur sjálfum og líkama okkar, frá veröldinni í kringum okkur og að lokum frá mannlegum samskiptum. Allar leiðir sem okkur eru færar til að forðast þessar byrðar lífsins falla undir hatt siðmenningarinnar, sem er eins konar vörn gegn sársaukanum og þjáningunum sem mynda líf okkar. Á hinn bóginn er siðmenningin það sem helst ýtir undir óhamingju okkar og áðurnefndar leiðir eru einungis flóttaleiðir sem gera lífið bærilegt en úthýsa ekki þjáningunni.

Hver er hættan við tækni sem Heidegger varaði við? Tæknin sem Heidegger kallar eina birtingarmynd afhjúpunar verunnar hefur leitt til mikilla framfara á öllum sviðum mannlegs lífs. Má þá ekki draga þá ályktun að gott sé fyrir mennina að sjá hlutina í kringum sig sem birgðastöður? Heidegger telur að svo sé ekki. Hættan liggur i því að vegna þess að Ge-stell, áskorunin sem lætur mennina skynja allt sem birgðastöður ágerist ávallt, verður alltaf meiri og meiri þá leiðir hún á endanum til þess að við förum að skynja mennina sjálfa sem tiltæka.

Thomas More

Fjögur hundruð árum eftir afhöfðun pólitíkusins, rithöfundarins og enska aðalsmannsins Thomas More tók kaþólska kirkjan hann í dýrlingatölu. Um svipað leyti, á millistríðsárum 20. aldar, heiðruðu sovésk stjórnvöld hann með minnisvarða í Kreml. Ekki þarf að fara mörgum orðum um hversu óvanalegt var að kommúnistar og kaþólikkar væru sammála um ágæti einhvers. Útópíur Rómar og Moskvu voru enda afar ólíkar. Hér verður Útópía Thomas More til umfjöllunar og litið á hvernig fræðimenn tengdir kaþólsku og kommúnisma hafa túlkað kynhlutverk í bráðfyndinni ferðasögu frá sextjándu öld sér í hag.

Eitt af höfuðverkum heimspeki 20. aldarinnar er Philosophical Investigations eftir austurríska heimspekinginn Ludwig Wittgenstein.¹ Þó heimspekingar séu flestir sammála um mikilvægi þess er lítið samkomulag um eðli þeirra röksemdafærslna sem verkið inniheldur, og má nærri heita að túlkanir á þeim séu jafnmargar og túlkendurnir. Frægasta dæmið um slíka röksemdafærslu eru ef til vill hin svokölluðu einkamálsrök, sem hafa verið skýrð á ýmsa vegu. Þó samkomulag ríki um að með einkamálsrökunum sýni Wittgenstein fram á það að tungumál hljóti að vera opinbert í einhverjum skilningi er lítið samkomulag um það hvernig hann fari að því að komast að þessari niðurstöðu eða hvað hún þýði. Hér verður fjallað stuttlega um þær deilur sem staðið hafa um túlkun einkamálsrakanna og spurt hver geti verið skýringin á því hversu illa heimspekingum hefur gengið að koma sér saman um túlkun á heimspeki Wittgensteins.

Hugsaðu þér að þú værir bóndi sem ættir mjög dýran og eftirsóttan graðhest. Tekjur af honum væru miklar og verðmæti hans væri talið í tugum ef ekki hundruðum milljóna. Dæmdur glæpamaður myndi brjótast inn í hesthúsið og stela klárnum, en óvart álpast með hann út í botnlaust kviksyndi. Hvorum myndir þú reyna að bjarga á undan?

Siðfræðingar hafa ekki komið sér saman um hvort dýr eigi að hafa einhver sérstök réttindi. Hér verður fjallað um tvö sjónarhorn, sem bæði styðjast við svonefnda nytjastefnu.

Draumar eru senur í huga okkar sem við upplifum í svefni, sumar ósköp hversdagslegar, aðrar mjög óvenjulegar, fáránlegar, eða jafnvel ógnvekjandi. Á meðan á draumnum stendur er upplifunin mjög raunveruleg, stundum svo raunveruleg að sá er dreymir er ekki alveg viss í vöku hvort þetta átti sér stað eða ekki. Hér verður fjallað um það hvernig við upplifum drauma og hvers vegna við ættum að taka það með fyrirvara hvað sé draumur og hvað veruleiki.

Vart má deila um að kynjamunarhugmyndin hafi haft víðtæk áhrif á stöðu kvenna í heiminum, enda hefur hún gert þeim kleift að keppa við karlmenn um flest ef ekki öll veraldleg gæði. En njóta konur raunverulegs jafnréttis? Enn skortir t.d. á að hlutur kvenna í stjórnunarstöðum, og þar með áhrif þeirra á mótun samfélagsins, sé jafn hlut karla, hvort sem litið er til atvinnulífsins eða stjórnmála. Vandamálið felst í því að þeir vegir sem konum hafa verið gerðir færir liggja um reynsluheima karlmanna.

Ef raunveruleikinn væri háður skilgreiningum okkar og hugtökum þá væri raunveruleikinn á margan hátt ekki mögulegur. Gefum okkur til dæmis að þegar maður tekur af stað og gengur að dyrum, með það að markmiði að vera inni í herbergi, þurfi hann að komast yfir þröskuld herbergisins áður en hann geti talist inni í herberginu. Þegar maðurinn leggur af stað er ákveðin lengd í tíma og rúmi á milli hans og þröskuldsins, einhvern tíman frá því að maðurinn gengur af stað og þangað til hann er kominn inn í herbergið er lengdin í rúmi á milli upprunalegu stöðu mannsins og þröskuldsins hálfnuð. Á tímanum á milli þess að maðurinn gengur af stað og þangað til hann kemur að þröskuldinum helmingast leiðin aftur og aftur.

Lengi vel var skáldskaparlistin talin sú listgrein er bæri höfuð og herðar yfir aðrar. Samkvæmt Platón og Aristóteles eru tónlist og dans ekki sjálfstæðar listgreinar heldur flokkast þær undir skáldskaparlist sem ljóðrænn og leikrænn þáttur skáldskapar. Fornaldarmenn litu almennt niður á þá sem unnu með höndunum, allar greinar sem kröfðust líkamlegrar áreynslu voru taldar óæðri hinum andlega efniviði. Menn gátu dáðst að verkum málara og annara sem fengust við gerð sjónlista en það var alls ekki eftirsóknarvert að vinna að slíkri list.

Að mínum dómi gæti ég varla verið á betri stað en ég er núna. Skólar líkt og Princeton, Harvard, Berkeley og Stanford hafa nafnið, og að sjálfsögðu frábæra kennara í sagnfræði, en engir þeirra komast með tærnar þar sem Rutgers (New Brunswick) hefur hælana í kvenna- og kynjasögu. Rutgers er ríkisháskóli New Jersey og er staðsettur í þremur borgum, Newark, Camden og New Brunswick, en virtasta hlutann er að finna í New Brunswick. Í þessum pistli ætla ég ekki að fjalla almennt um námið hingað til heldur ætla ég að fjalla frekar um einn kúrs sem ég hef setið þetta misseri. Kúrsinn er málstofa og ber titilinn Intellectual History. Kennarinn er Joan Scott en fáir ef nokkrir hafa haft viðlíka áhrif á kvenna- og kynjasögu og hún.