Greinar í flokknum Í umræðunni

Sjávarútvegs-, landbúnaðar- og gjaldmiðilsmál eru umdeild og því skiljanlegt að þau fylli mikið í umræðunni. Þau hafa þó kastað helst til of miklum skugga á önnur mjög mikilvæg mál, enda snýst aðild að ESB um svo mikið, mikið meira en þetta þrennt, t.d. mannréttindi. Hér verður því sjónum beint að mannréttindum og hvernig umsóknin að ESB sé þegar farin að hafa áhrif á frjáls félagasamtök. Í þessu tilfelli Samtökin ‘78 – félag hinsegin fólks á Íslandi.

Í grein skrifaðri til varnar kapítalismanum skrifar Fareed Zakaria fjármálakreppuna að stórum hluta á reikning makróhagfræði, þ.e.a.s. á lága vexti bandaríska seðlabankans og þenslunnar sem þeir ollu. Áhugaverðara er að hann, þrátt fyrir að hafa reynt að horfa fram hjá því, endar á því að segja kreppuna hvíla á siðferðilegum grunni. Hann segir það sem gerðist hafa verið löglegt en siðlaust og segir að bankamenn hafi áður litið á sig sem varðmenn fjármálanna og fundist þeir ættu að fara með fjármuni annarra af ábyrgð. Þeir hafi í seinni tíð beint sjónum sínum einkum að gróða, óvissir um framtíð sína og fyrirtækisins og sagt viðskiptavinum einfaldlega það sem þeir vildu heyra.¹ Hér verður rýnt í hugmyndafræði um hvernig markaðsvæðing atvinnulífsins hefur breytt starfsmannaumhverfi fjármálafyrirtækja.

Stundum byrja vegferðir á annan hátt en maður bjóst við. Ég hafði lengi haft áhuga á að stjórnlagaþing yrði að veruleika, eða frá því snemma árs 2009 þegar trommurnar höfðu þagnað fyrir framan Alþingishúsið. Sjálfur hafði ég verið sannfærður af góðum vini um nauðsyn nýrrar stjórnarskrár sem skref í átt að nýju samfélagi og byrjun á því að græða sár svikinnar þjóðar. Samt var það svo að þegar opnað var fyrir framboð til þingsins var andrúmsloftið þrúgað af reiði, vonleysi og aðgerðarleysi þeirra sem búnir eru að missa trúna á allt. Þannig var það m.a. í vinahópnum mínum, sérstaklega hjá þeim sem sannfærði mig um nauðsyn nýs samfélagssáttmála. Þegar mér varð það ljóst þá greip mig hálfgerð örvænting því ég hafði haft fulla trú á að hann yrði góður stjórnlagaþingsfulltrúi. Ekki bætti úr skák að næstu daga birtust framboðstilkynningar frá fólki sem ég taldi ekki eiga erindi inn á þingið vegna öfgafullra skoðanna og vanhæfni til samstarfs. Þá kom að því augnabliki að ég þurfti að spyrja mig: „Vil ég sjá þetta tækifæri klúðrast eða vil ég reyna að tryggja að það heppnist?“

Þegar þjóðir lenda í efnahagshruni eða stjórnmálakreppu er algengt að upp komi hugmyndir um að sameina verði sundraða þjóð. Í kenningum um lýðræði falla tengsl fólks við ákveðna félagshópa, svo sem stétt, kyn, uppruna og kynhneigð oft undir það sem greinir fólk að og sett fram sem takmarkandi og jafnvel eyðileggjandi fyrir lýðræðislega samræðu. En að krefjast þess að fólk stígi á einhvern hátt út úr sinni félagslegu stöðu og ræði saman á forsendum almannahagsmuna er óraunhæf krafa í samfélagi þar sem aðeins félagsleg staða sumra er skilgreind sem almenn og venjuleg. Ef samræður á stjónlagaþingi byggjast á viðurkenningu á þekkingu sem sprettur af ólíkum félagslegum sjónarhornum gætu samræðurnar orðið stórkostleg æfing fólks í að setja sig í spor annarra, viðurkenna og taka ábyrgð á valdatengslum og forréttindastöðu og tengjast í gegnum mismuninn.

Áhrifamáttur atburða felst ekki endilega í þeim sjálfum heldur þeim umræðum sem skapast um þá. Franska stéttarþingið 1789 varð áhrifamikið sökum þess sem gerðist í kringum það, ekki síður en sökum þess sem gerðist á sjálfu þinginu. Undanfarin misseri hefur nokkuð verið ritað og rætt um hvort og þá hvernig og hvers vegna eigi að breyta Stjórnarskrá lýðveldisins og má ætla að ekki dragi úr þeirri umræðu í tengslum við væntanlegan þjóðfund og stjórnlagaþing. Umræða um stjórnskipan og mannréttindi er ekki síður mikilvæg heldur en niðurstaðan sem komist verður að um hvernig þessum málum skuli háttað. Sagnfræðingafélag Íslands leggur um þessar mundir sín lóð á þessar umræðuskálar með hádegisfundaröðinni Hvað eru lög?

Það virtist líka fara framhjá flestum að níumenningarnir væru ekki aðeins ákærðir fyrir húsbrot eða líkamsmeiðingar á tilteknum einstaklingum líkt og venjan er þegar fólki lendir saman. Þeir eru einnig ákærðir fyrir „að ráðast á Alþingi“ samkvæmt 100. grein almennra hegningarlaga. Aðeins einu sinni hefur verið sakfellt samkvæmt þessu ákvæði, vegna átakanna sem áttu sér stað á Austurvelli í aðdragandanum að inngöngu Íslands í NATO árið 1949.

En hvað þýðir „að ráðast á Alþingi“? Er ég að ráðast á Alþingi ef ég ræðst inn í þingsalinn? Ef ég ætla að nýta mér rétt minn til að fylgjast með opnu þinghaldi? Fáir treysta sér til að svara því enda „árás á Alþingi“ æði óljóst hugtak og litlar útskýringar að finna í lögunum sjálfum aðrar en að Alþingi eða sjálfræði þess skal hætta búin. Lögspekingar hafa þó getið sér til um að ákvæðið skírskoti til valdaráns, ekki tilraunar til að komast upp á áhorfendapalla Alþingis.

Hugvit

Lengi vel hef ég haft það á tilfinningunni að íslensk stjórnvöld hafi ekki minnstu hugmynd um hve verðmætt hugvit er. Áherslan virðist oftar en ekki lögð á fiskiðnað og ál. En hvert skyldi kílóverðið vera á hugviti samanborið við t.d. fisk eða ál?
Tekið skal fram að þetta eru einungis vangaveltur og lítt vísindaleg athugun, en hugsanlega getur þessi spurning vakið einhvern til umhugsunar og þess vegna finnst mér einhver þurfa að spyrja hennar.

Nú mætti velta fyrir sér hvort að mýtan um húmor sem einkavígi karla sé raunverulega með lífsmarki í samfélaginu eða hvort að allir viti að slíkar feðraveldiskreddur séu aðeins deyjandi myglublettur í þeim fúla forapytti sem bloggheimar geta stundum verið. Það sem er óumdeilanlegt er þó að konur eru ótrúlega sjaldséðar á uppistandssviðinu, hverjar svo sem ástæðurnar kunna að vera fyrir því. Það var einmitt undrun á þessu stelpuleysi í uppistandi sem að fékk vinkonu mína, Þórdísi Nadiu Semichat, til þess að stofna facebook-hóp í vor, þar sem hún auglýsti eftir stelpum sem hefðu áhuga á að vera með uppistand. Fjölmargar stelpur lýstu yfir áhuga og nú, nokkrum mánuðum síðar eru komnar fram ellefu stelpur sem nýlega héldu tvö uppistandskvöld þar sem þær troðfylltu Næsta bar og allt ætlaði um koll að keyra.

Fall múrsins náði strax augum heimsbyggðarinnar, enda um stórmerkilegan og jafnframt afar myndrænan atburð að ræða. Fréttamyndir af Berlínarbúum með hamar og meitil að kroppa niður múrinn eða vinum og ættingjum sem hlaupa hvort í annars faðm voru sýndar um alla heimsbyggðina. Berlínarbúar sjálfir voru líka vel með á nótunum um að hér væri um stórmerkilegan sögulegan atburð að ræða. Mánuðina eftir fallið mátti alls staðar sjá og heyra hamarshögg borgarbúa sem voru að hamast á múrnum. Ekki endilega til þess að rífa hann niður, það var um garð gengið, heldur til þess að komast yfir múrbrot til að eiga eða til að selja. Hin skammlífa borgarstjórn Austur-Berlínar eftir fallið, reyndi að vísu að slá eign sinni á múrinn, til að geta þjóðnýtt hagnaðinn af sölu hans til ferðamanna.

Umfjöllun um pyntingar hefur verið áberandi í fjölmiðlum vestanhafs undanfarnar vikur, og þá sérstaklega sú ákvörðun núverandi Bandaríkjastjórnar að birta minnisblöð ríkisstjórnar George W. Bush sem snéru að því ákvörðunarferli sem átti sér stað eftir árásirnar 11. september. Þá ákvað ríkisstjórn Bush að fulltrúum ríkisins (þ.e.a.s. hernum, leyniþjónustunni og alríkislögreglunni) væri heimilt að beita aðferðum sem ríkisstjórnin skilgreindi sem „aukinni hörku í yfirheyrslum,“ aðferðum sem í flestum öðrum lýðræðisríkjum heims eru skilgreindar sem pyntingar. Þessum aðferðum skyldi beitt á skipulagðan hátt til að afla upplýsinga um hugsanlegar árásir á Bandaríkin og bandaríska þegna og verja þjóðaröryggi landsins. Hér verður litið á pyntingar og stöðu þeirra meðal lýðræðisríkja.

En hvað gerir þjóð með brostna sjálfsmynd? Hún hlýtur að endurskoða þau gildi sem ollu áfallinu. Ef litið er yfir það sem skrifað hefur verið í kjölfar efnahagshrunsins má sjá fremur skýrar línur sem lýsa má best í tveimur orðum: breytt gildismat. Hugsanagangur okkar fyrir kreppu gekk ekki upp og við erum að súpa seyðið af því núna. Við þurfum að læra af mistökum okkar til þess að leikurinn verði ekki endurtekinn í framtíðinni. Til þess þurfi nýja hugsun sem byggist á gömlum og góðum gildum en þó í nútímasamfélagi.

Einhver mannvitsbrekkan hér áður fyrr létu út úr sér eftirfarandi klisju; Ef þú ekkir þekkir fortíð þína, þá áttu enga framtíð. Að einhverju marki má segja að þetta séu orð að sönnu, því nornirnar þrjár eru ein heild og um leið ein-stakar. Einn af mínum kostum og oft á tíðum ókostum er að ég virðist muna betur en aðrir í kringum mig. Oft get ég munað heilu samtölin mörg ár aftur í tíman, bæði þau sem skiptu máli og eins þau sem skipta nákvæmlega engu máli og eru styrkt af ATVR. En getur það skipt máli fyrir framtíð mína að þekkja fortíðina?

Allar þær hugmyndir um stjórnskipulag, stjórnmál og samfélag sem nú koma fram í hverju horni leiðir hugann að því hvernig best sé að skýra og skilja slíkar hugmyndir. Ætti athyglin að beinast að efnahagslegum bakgrunni hugmynda og texta? Eða er pólitískt og félagslegt umhverfi textans betur til þess fallið að skilja hvaðan hugmyndirnar koma, hver meining þeirra er og hvernig megi skilja þær? Eða er textinn sjálfur nægilegur til þess að komast að merkingu hans? Í samræmi við heiti greinarinnar verður grafist fyrir um svör við þessum spurningum út frá sagnfræði.

Á haustmánuðum 2008 kom út bókin Andi Reykjavíkur eftir Hjörleif Stefánsson. Bókin hefur verið sögð þarft innlegg í umræðu sem hefur stigmagnast á síðustu mánuðum og árum, nú síðast í umræðunni um fyrirhugaða nýbyggingu Listaháskóla Íslands við Laugaveg og í uppkaupum borgarstjórnar á húsunum við Laugaveg 4 og 6. Vissulega var umræðan um hús fyrir listaskóla og gömul timburhús í miðborginni mjög fyrirferðamikil síðstu misseri fyrir "hrun„ en hvað hefur sú umræðan skilið eftir sig? Var hún hugsanlega einungis bitbein misvísra borgarfulltrúa? eða verður hún til þess að efla faglega umræðu um byggingar- og skipulagsmál í landinu? en skortur virðist vera á faglegri umræðu um byggingarlist í landinu.

Ég fór ekki á fyrirlestur Hrafns Sveinbjarnarsonar hjá Sagnfræðingafélaginu um skjalavörslu „Syndaflóðið kemur" þann 15. janúar síðastliðinn en þegar ég heyrði af óánægju meðal bókasafns- og upplýsingafræðinga ákvað ég að lesa yfir hið skrifaða eintak fyrirlestursins sem aðgengilegt er á heimasíðu Sagnfræðingafélagsins.

Um leið og ég hafði aðstoðað fyrsta skjólstæðinginn minn fylltist ég sterkum tilfinningum. Gífurlegu stolti yfir að sjá nám mitt nýtast í verki og finna að afrakstur síðustu fjögurra ára hefur fyllilega borgað sig. Um leið fylltist ég gleði yfir því að geta hjálpað fólki sem átti ekki í önnur hús að venda. Þessar tilfinningar voru þó ekkert í samanburði við þá ólýsanlegu tilfinningu sem reið yfir mig augnabliki síðar, þegar bylgja þakklætis streymdi yfir mig frá viðkomandi skjólstæðing.

Vera Sveinbjörnsdóttir segir hér frá Lögréttu, ókeypis lögfræðiþjónustu sem laganemar Háskólans í Reykjavík bjóða innflytjendum og fólki af erlendum uppruna.

Hér á landi hefur „frjósemishlutfall“ hverrar konu verið um 1,9 sem er þó mun hærra en hlutfallið í Evrópusambandsríkjunum sem er um 1,5.³ En þótt við stöndum okkur betur í að fjölga mannkyninu en flestar aðrar Evrópuþjóðir er það samt ekki nóg til að viðhalda mannfjöldanum og afleiðingarnar eru þær að unga fólkinu fækkar hlutfallslega en eldra fólkinu fjölgar. … Lausnin er einföld: það þarf að fjölga íbúum. Til þess eru tvær leiðir, að konur eignist fleiri börn og að stjórnvöld leyfi innflytjendum að koma hér til vinnu og setjast hér að ef það óskar þess.

En eins og rann upp fyrir mér við heimildaöflunina er staðreyndin hins vegar sú að svæðið norðan Vatnajökuls var hvorki óséð eða ósnortið (þótt vissulega væri það náttúruperla) áður en framkvæmdir þar hófust. Menn hafa um aldaraðir reynt að nýta þetta land eins og annað, gefið því nöfn og lagt um það leiðir… Menn hafa mótað landið og það hefur mótað mennina. Í vinnu við áðurnefnda heimildaöflun tók ég viðtöl við fólk sem fætt er og uppalið á þessum slóðum. Fyrir mörgum þeirra er þetta land meira en ósnortin náttúra. Það er líka landslag minninga og sögu.

Það hefur varla farið framhjá mörgum að sænska húsgagnaverslunin IKEA hefur fært sig um set og opnað nýja verslun í miðju hrauni. Hér verður saga IKEA örlítið skoðuð sem og umfang fyrirtækisins og hvernig IKEA hefur með skynsemi og góðri hönnun tekist að verða ein stærsta verslun heims.

Í dag eru fangarnir í Guantánamo yfir 400 talsins, þar af hefur meirihlutinn þurft að dúsa í búrum sínum í fjögur ár og níu mánuði, eða síðan Bandaríkin og Bretland gerðu innrás í Afghanistan undir árslok 2001. Markaði innrás þessi fyrsta bardagann í hinu mótsagnakennda „stríði gegn hryðjuverkum“. Ég segi „mótsagnakennda“ vegna þess að yfirlýst markmið stríðsins eru að standa vörð um frelsi, öryggi og mannréttindi, en leitast er við að ná þeim markmiðum með því að svipta aðra frelsi, grafa undan öryggi þeirra og brjóta á mannréttindum þeirra.

Í gærkvöldi, þann 26.september, söfnuðust einhvers staðar á bilinu 8.000-15.000 manns saman í miðbæ Reykjavíkur til að mótmæla virkjunarframkvæmdum við Kárahnjúka. Mörgum myndi finnast það seint í rassinn gripið þar sem til stendur að byrja að hleypa vatni í Hálsalón tveimur dögum síðar. Hvers vegna er fólk tilbúið að mótmæla framkvæmdunum nú þegar það virðist vera orðið of seint?

Nú fer að líða að sveitastjórnarkosningum á Íslandi og líkt og venjulega er við því að búast að rykið verði dustað af gömlum innantómum slagorðum og reynt að hnýta í pólitíska andstæðinga. Eini merkjanlegi munurinn frá síðustu kosningabaráttu verður þó að öllum líkindum liturinn á kjólum og hálsbindum frambjóðenda á kosningamyndunum. Til að leggja sitt af mörkum til málefnalegrar umræðu lagði undirritaður fyrr á þessu ári fram stefnuskrá um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu til frjálsra afnota fyrir frambjóðendur allra flokka.

Þegar við lesum um þekkta einstaklinga sem ættleiða börn frá fátækum löndum, þá gætum við freistast til þess að halda að það sé ekki flókið mál að ættleiða munaðarlaust barn erlendis frá. Við gætum haldið að það þyrfti ekki annað en hjartarými, húsrými og hóflegt magn af peningum til þess að bjóða foreldralausu barni sómasamlegt líf. En málið er því miður ekki svona einfalt.

Myndirnar í auglýsingunum voru sem gylltur rammi utan um marglofaða viðskiptasigra landa okkar erlendis. En framsetning og vísanir þeirra voru til þess fallnar að gera þetta að sigri „Okkar“! Já, það erum víst „Við“ — íslensku „víkingarnir“ — sem eigum þessa sigra. Og landmenn, upp til hópa, berja sér á brjóst. Útrásin er orðin að kappleik sem er leikin samkvæmt fyrirliggjandi úrslitum við ímyndaðan andstæðing með kunnugleg nöfn: Ísland — Danmörk / Ísland — England. Þjóðrembufylleríið heldur áfram. „Við“ höldum áfram að sigra! Eða hvað?

Sú staða sem kennsla í sagnfræði er komin í kallar á breytingar og það brýnar. Aðstæðurnar sem valda eru bæði neikvæðar og jákvæðar. Þær neikvæðu eru fjárhagur deildarinnar og sú samkeppni sem skorin og deildin eru í um fjármagn við aðrar deildir og í raun aðra skóla. Þær jákvæðu eru m.a. stórkostleg fjölgun nemenda í grunnnámi. Þessar aðstæður krefjast endurskipulags á námsframboði í skorinni þar sem boðið yrði meira úrval námskeiða og skilvirkari námsleiðir.

Námsskipan í sagnfræðiskor hefur staðið að mestu óhögguð síðan henni var komið á fyrir um 30 árum. Margt hefur breyst síðan innan og utan sagnfræðinnar sem kallar á endurskoðun námsins. Gífurlegar breytingar hafa orðið í fræðigreininni sjálfri á alþjóðavísu, m.a. eru viðfangsefnin orðin miklu fjölbreyttari og landfræðilegur sjóndeildarhringur hefur víkkað. Í mörgum löndum hefur vegur alþjóðlegrar sögu aukist og samþætting þjóðarsögu og alþjóðlegrar sögu orðin miklu algengari en áður var.