Greinar í flokknum Kynjafræði

Kynlíf er ekki einungis hluti af mannréttindum aldraða heldur einnig mikilvægt vegna þeirra nándar sem það gefur. Í fyrri hluta þessarar greinar var fjallað um kynlíf aldraðra, hvernig þær líkamlegu breytingar sem verða við öldrun hafa áhrif á kynlífið og viðhorf almennings til þessara þátta mannlífsins. Í þessum síðari hluta verður haldið áfram þar sem frá var horfið og m.a. fjallað um kynlíf aldraðra á stofnunum og viðhorf almennings og heilbrigðisstarfsmanna á því. Einnig verður fjallað um samkynhneigða aldraða, en aldrað samkynhneigt fólk er líklega sá hópur sem oftast gleymist og jafnvel ekki gert ráð fyrir því að þessi hópur sé til.

Mikið hefur verið rætt og ritað á liðnum misserum um hlut kvenna í hinu opinbera lífi á Íslandi. Það er staðreynd að þrátt fyrir að hlutur kvenna á vinnumarkaði og í stjórnmálum hafi aukist jafnt og þétt á undanförnum árum þá er sú þróun frekar hægfara. Launamunur kynjanna virðist allt að því vera óbrúanlegur og lóðrétt verkaskipting vinnumarkaðar, þar sem karlar eru að jafnaði í hærri stöðum en konur, er eitt af megineinkennum íslensks vinnumarkaðar.

Hér birtist kafli úr íslenskri þýðingu á SCUM manifesto róttæka femínistans Valerie Solanas sem fjallað var um í síðustu grein. Við grípum niður í ávarpið þegar Solanas er í þann mund að ljúka við sálgreiningu sína á karlmönnum og tekur til við að telja upp samfélagsmein feðraveldisins.

Í bók sinni The Beauty Myth: How Images of Beauty are Used Against Women fjallar Naomi Wolf um kenningu sína um fegurðarmýtuna svokölluðu. Að hennar mati er samfélagslegur þrýstingur á konur um að uppfylla fegurðarskilyrði samfélagsins öflugasta og útbreiddasta félagslega taumhald sem konur verða fyrir í nútímanum. Wolf bendir á að í nútímasamfélagi er konan ekki dæmd gild manneskja nema að hún aðlagi sig að hinu ráðandi fegurðargildi samfélagsins, sem á fátt sameiginlegt með raunverulegum líkama kvenna. Að mati Wolf kemur slík ofuráhersla á fegurð kvenna fram í kjölfar þess að konur hafa á síðustu hundrað árum brotið af sér flestar aðrar hömlur samfélagsins. Að mati Wolf er svar samfélagsins að kúga konur með því að láta þær keppa við óeðlilega og oft óheilbrigða fegurðarstaðla, hina svokölluðu fegurðarmýtu, eða með orðum Wolf: „Mjúkar, ávalar mjaðmir, læri og magar var álitið eftirsóknarvert og lostafullt þangað til að konur fengu kosningarétt.“

http://cupe.ca/updir/images/ITUC_gender_graphic.jpg

Með kröfunni um kynjasamþættingu er ráðuneytum og opinberum stofnunum gert að meta áhrif ákvarðana sinna og stefnumótunar á kynin. Með nýjum jafnréttislögum, sem gengu í gildi í byrjun árs 2008, er kynjasamþætting fest í sessi sem ein mikilvægra leiða til þess að koma á jafnrétti. Hugtakið hefur hingað til ekki verið nægilega skýrt, hvorki fyrir almenningi, né þeim aðilum stjórnsýslunnar sem það á við um. Mikilvægt er að gera átak til að fylgja eftir ætlun jafnréttislaga og tryggja innleiðingu verkferla í ákvarðanatöku sem virða kynja- og jafnréttissjónarmið.

Hugmyndir mannskepnunar um sjálfa sig, eigin hegðun og atferli eru ekki eðlisbundinn fasti, heldur mótast af félagslegu umhverfi og menningu. Í seinni hluta þessarar greinar ræðir höfundur um menningarbundna merkingu kynhegðunar og hvernig hún er augljóslega breytileg eins og samanburður evrópska 20.alda hugmynda við aðrar samfélagsgerðir leiðir í ljós.

Í fyrri hluta þessarar greinar var fjallað um þáttöku kvenna og þær hindranir sem fyrstu íþróttakonur síðustu aldar þurftu að ganga í gegnum til að öðlast viðurkenningu á jafnréttisgrundvelli. Sagan var rakin í gegnum Ólypíuleikanna, sem eru ágætis vottur um gildi og viðmið í íþróttum hverju sinni.Framan af voru æxlunarfæri kvenna þungamiðja þess málsstaðar að konum væri ekki óhætt að stunda íþróttir af kappi, en samkvæmt læknisrannsóknum frá fyrrihluta aldarinnar áttu íþróttakonur það á sífelldri hættu að leg þeirra hreinlega hristist í sundur. Eftir að útséð var um að leg kvenna tættist ekki upp við líkamlega áreynslu fór íþróttaiðkun og keppni kvenna vaxandi ár frá ári. Þessari staðreynd hafa íhaldsamir íþóttasagnfræðingar verið duglegir að veifa framan í femínista sem að þeirra mati snúa út úr staðreyndum málsins. Þáttakendafjöldi er þó aðeins ein hliðmálsins og allt fram til síðustu aldamóta þurftu íþróttakonur að glíma við fjandsamleg viðhorf gagnvart kynferði þeirra á íþróttaleikvanginum.

Í hverri konu býr gyðja…

Aðferðafræði kynjafræði má segja að hafi fæðst í mótsetningu við ríkjandi greiningu aðferðafræði félagsvísinda. Hin félagsvísindalega aðferð var gagnrýnd fyrir að gera sér upp hlutleysi, um leið og einsýnt þótti að hlutleysistilkall var sjónarspil ríkjandi karllægra afla, hvort heldur innan háskólasamfélaga eða í samfélaginu öllu. Þessi öfl, töldu femínistar, voru hlutlæg á mörgum stigum greiningar sinnar og þar af leiðandi til lítilla vísinda líkleg. Þannig voru félagsvísindi talin, í fyrsta lagi, blind fyrir áhrifum sínum á andlag rannsókna. Í öðru lagi karllæg í vali sínu á viðfangsefnum og í þriðja lagi veik fyrir tölfræðilegum niðurstöðum og sannanlegum orsakasamböndum. Með þessum og fleiri fyrirvörum á aðferðum félagsvísinda gátu femínistar sýnt fram á vankanta í rannsóknum ýmissa fræðimanna. Fræðimanna sem áður trúðu því að þeir ynnu rannsóknir í anda strangra hefða pósitivisma.

Nú er verkalýðsdagurinn 1. maí nýliðinn og vinnandi fólk hélt daginn hátíðlegan með kröfugöngum og útifundum um land allt. Í göngunni í Reykjavík mátti víða sjá bleika fána og var það hópur á vegum Femínistafélags Íslands sem þar vakti athygli á kjarabaráttu kvenna. Femínistafélagið hefur frá upphafi látið til sín taka á baráttudegi verkalýðsins en hvernig skyldi standa á því?

Meirihluti kvennanna taldi kvenframbjóðendur fá mun minni umfjöllun en karla í sambærilegum sætum. Kvenframbjóðendur væru gjarnan hunsaðar af fjölmiðlum og sjaldan væri haft samband við þær. Ástæðan að baki því, að þeirra mati, var skortur á áhuga á því sem konurnar höfðu fram að færa.

Undanfarin ár hefur umræða um klám og klámvæðingu haft áhrif á viðhorf fólks til kynlífs og kynlífsathafna. Ef marka má þessa umræðu þá eru fjölmennur hópur hér á landi sem sækist í klám, vændi og börn til þess að fá hneigðum sínum fullnægt. Hópur sem virðist hafa greiðan aðgang að þessum varningi. Hvort sem hann sé í formi myndbanda eða lifandi mannvera.

Á undanförnum árum hefur hátt verið talað um að árangur drengja í skólum sé mun verri en árangur stúlkna. Ingólfur Ásgeir Jóhannesson segir í bók sinni Karlmennska og jafnréttisuppeldi að honum finnist furðulega auðvelt að fá hljómgrunn fyrir gagnrýni á jafnréttisstarf sem hefur að leiðarljósi að bæta stöðu stúlkna og kvenna en að jafnréttisbarátta fyrir hönd drengja eigi sér mjög sterkt bakland. Nákvæmlega þessi hugsun læddist að mér þegar ég sat fyrirlestur hans í Háskóla Íslands í fyrra en þá var troðfullur salur af áhugasömum hlustendum um stöðu drengja í grunnskólum.

Kvenna- og kynjarannsóknir hafa á síðastliðnum áratugum rutt sér til rúms innan hug- og félagsvísinda um allan heim. Fornleifafræðin er þar ekki undanskilin og hafa nýjar, gagnrýnar áherslur í rannsóknum bæði orðið til þess að auðga þekkingu á flóknum samfélögum fortíðar og ekki síður á stöðu rannsakandans í nútímanum. Fornleifarannsóknir með kynjafræðilegum áherslum hafa þó ekki verið stundaðar hér á landi sem neinu nemur og stendur íslensk fornleifafræði langt að baki fornleifafræði í nágrannalöndunum hvað þetta varðar.

Í gegnum aldirnar hefur verið litið á kynhvatir kvenna sem dularfullt og jafnvel óútskýranlegt fyrirbæri. Ýmsar kenningar gengu svo langt að neita alfarið tilvist kynhvatar í líffræði kvenna. Hin róttæka feministahreyfing á hippatímanum hafði í för með sér kynferðislega byltingu fyrir konur. Þær fengu „leyfi“ til þess að njóta kynlífs, og krefjast þess að fá að njóta þess. Konur voru orðnar kynferðislega frjálsar. Það virðist þó ekki sem sagan um baráttuna til frelsis endi eftir að frelsinu hafi verið komið á. Nú fara hlutirnir að snúast um hvernig frelsið sé nýtt. Hvað gerist þegar þegar konur fá skyndilega leyfi til að vera opinberlega kynferðislega virkar í kynferðislega karllægri menningu?

Konur sem aðhyllast umhverfisfemínisma telja að tengsl kvenna við menningu og náttúru veiti þeim tækifæri til að skapa menningu og stjórnkerfi sem sameina sálrænt innsæi og rökræna þekkingu, vísindi og þjóðmenningu. Hlutverk kvenna sé að byggja upp þjóðfélag þar sem náttúran og menning sættast og skilin milli manns og náttúru eru afmáð.

Vertu hávaxinn, dökkhærður karlmaður!
Af nýlegri sjónvarpsauglýsingu frá Verslunarmannafélagi Reykjavíkur að dæma virðist sem ofangreint sé besti grunnur sem manneskja getur haft til þess að njóta góðra kjara á Íslandi í dag. VR bendir á þetta, ekki sem lof eða last um hávaxna dökkhærða karlmenn, heldur til að sýna fram á hversu mikil áhrif útlit og þó einkum kyn getur haft á kjör fólks. Af auglýsingunni að dæma eru lágvaxnar, ljóshærðar konur ólíklegastar til að njóta góðra kjara. Vitanlega er þó ástandið einfaldað til að falla að formi auglýsingarinnar. Eftir stendur að launalegt jafnrétti kynjanna er enn ekki veruleiki í upphafi 21. aldar.