Greinar í flokknum Mannfræði

Gömul og gróin húsráð, grasalækningar og smyrsl eru flestum kunn. Margir nota þau meðvitað til að bæta heilsu sína, aðrir ómeðvitað í formi ráða frá ættingum. Nú til dags er hægt að leita til fjölda meðferðaraðila og ráðgjafa sem gefa ráð sem flokkast undir óhefðbundnar lækningar. Frá miðri 19. öld hefur vísindahyggja verið við lýði í vestrænum samfélögum og kemur það fram í áherslum vestrænnar læknisfræði á gagnsemi inngripa og tækni. Henni samkvæmt hefur verið litið á líkama og huga sem tvö aðskilin fyrirbæri sem hafi engin samverkandi áhrif í læknismeðferðum. Þó virðist það vera um það bil að breytast

Í bók sinni The Beauty Myth: How Images of Beauty are Used Against Women fjallar Naomi Wolf um kenningu sína um fegurðarmýtuna svokölluðu. Að hennar mati er samfélagslegur þrýstingur á konur um að uppfylla fegurðarskilyrði samfélagsins öflugasta og útbreiddasta félagslega taumhald sem konur verða fyrir í nútímanum. Wolf bendir á að í nútímasamfélagi er konan ekki dæmd gild manneskja nema að hún aðlagi sig að hinu ráðandi fegurðargildi samfélagsins, sem á fátt sameiginlegt með raunverulegum líkama kvenna. Að mati Wolf kemur slík ofuráhersla á fegurð kvenna fram í kjölfar þess að konur hafa á síðustu hundrað árum brotið af sér flestar aðrar hömlur samfélagsins. Að mati Wolf er svar samfélagsins að kúga konur með því að láta þær keppa við óeðlilega og oft óheilbrigða fegurðarstaðla, hina svokölluðu fegurðarmýtu, eða með orðum Wolf: „Mjúkar, ávalar mjaðmir, læri og magar var álitið eftirsóknarvert og lostafullt þangað til að konur fengu kosningarétt.“

Það er vatn í glasinu

Allar þær hugmyndir um stjórnskipulag, stjórnmál og samfélag sem nú koma fram í hverju horni leiðir hugann að því hvernig best sé að skýra og skilja slíkar hugmyndir. Ætti athyglin að beinast að efnahagslegum bakgrunni hugmynda og texta? Eða er pólitískt og félagslegt umhverfi textans betur til þess fallið að skilja hvaðan hugmyndirnar koma, hver meining þeirra er og hvernig megi skilja þær? Eða er textinn sjálfur nægilegur til þess að komast að merkingu hans? Í samræmi við heiti greinarinnar verður grafist fyrir um svör við þessum spurningum út frá sagnfræði.

Mannfræðingar hafa á undanförnum áratugum rannsakað margvíslegar birtingarmyndir aktivisma og réttindabaráttu og áhrifa hennar innan hinna ýmsu samfélaga. Sem dæmi um mannfræðirannsóknir á aktivisma mætti nefna rannsóknir á uppbyggingu og áhrifamætti hinna ýmsu félagasamtaka og hagsmunasamtaka. Dæmi um réttindarannsóknir eru rannsóknir á kvenréttindabaráttu víðsvegar um heim, réttindabaráttu margvíslegra etnískra hópa og réttindabaráttu frumbyggja innan viðkomandi ríkja. Óhætt er því að álykta að mannfræðin sem fræðigrein búi yfir umtalsverðri þekkingu á hinum ýmsu birtingamyndum aktivisma.

Er hægt að segja að maðurinn hegði sér allstaðar eins? Gæti verið að birtingamynd hegðunar mannsins sé það sem greinir á milli ólíkra samfélaga? Eitt er það sem virðist ríkja í flest öllum samfélögum, það er trú á tilvist þess óefnislega. Í því samhengi langar mig að athuga hvort galdrar, trúarbrögð og vísindi séu ef til vill sprottinn af sama meiði þó svo að birtingamynd þess sé ólík. Þetta þrennt virðist þó meðal annars þjóna þeim sameiginlega tilgangi að skýra fyrirbæri og atburði sem við skiljum ekki eða sjáum.

Kristni hefur verið opinber trú Nýju Gíneu frá því að landið hlaut sjálfstæði árið 1975. Það er áhugavert að samkvæmt tölum frá 1980 höfðu nær allir játast kristni í Nýju Gíneu og um 1985 var landið orðið trúaðra (tölfræðilega séð) heldur en Ástralía, Bretland og Þýskaland, en þaðan komu einmitt flestir trúboðanna sem starfað hafa á svæðinu. Margir mannfræðingar sem stundað hafa rannsóknir í Melanesíu segja það ómögulegt að skilja melanesíska trú innfæddra frá afganginum af félagskerfi þeirra og menningu. Því má segja að þó svo nær allir íbúar Nýju Gíneu hafi tekið upp nýja trú, hverfi hin seint algjörlega úr lífi þeirra.

Ýmsir fræðimenn vilja þar með halda því fram að eitt aðalhlutverk mannfræðinga sé að skrifa, og velta þannig fram spurningunni um hvers eðlis mannfræðin sé. Er hún skáldskapur eða vísindi? Er raunhæft að ætla sér að nálgast tiltekið samfélag á forsendum þeirra sem búa þar, eða er rannsóknin alltaf háð forsendum, viðhorfum og menningu rannsakandans? Er hægt að alhæfa um samfélög, nálgast tiltekinn kjarna eða sannleika, eða er hver rannsókn einstök upplifun rannsakandans á samfélaginu? Getur etnógrafían verið annað en þjóðhverf, eða öllu heldur sjálfhverf lýsing einstaklings á umhverfi sem ekki er hans eigið?

Flest höfum við væntanlega séð fréttaljósmyndir frá Palestínu af börnum kastandi steinum í átt að þungvopnuðum ísraelskum skriðdrekum. Eitt af einkennum uppreisnanna í Palestínu (intifada) í hugum fólks er mikil og áberandi þátttaka barna í þeim. Sú þátttaka var jafnvel enn meiri í fyrri uppreisninni sem átti sér stað á árunum 1987-1993 en í þeirri síðari sem hefur nú staðið frá árinu 2000.

Fólk í lægstu stéttum Brasilíu á fáa möguleika á því að vinna sig upp og öðlast betri lífskjör. Það er ekki auðvelt að ímynda sér vonleysið sem hlýtur að einkenna þess konar líf. Börn og unglingar í fátækrahverfunum hafa þó einn valkost. Sá valkostur er að hefja sjálfstætt líf á götum sem eru fullar spennu og ævintýrum. Með því að reyna að koma í veg fyrir götulíf barna er eini valkostur þeirra til að breyta lífi sínu tekinn af þeim.

Þó réttindabarátta samkynhneigðra hafi fært íslenskum hommum og lesbíum aukin lagaréttindi á óvenju skömmum tíma, miðað við þróun í nágrannaríkjunum, sæta samkynhneigðir enn lagalegu misrétti. Það sem svíður einna mest er skortur á lagalegum lausnum á barnleysi, en eðli málsins samkvæmt eignast samkynhneigð pör ekki saman börn upp á gamla mátann. Staðfest samvist samkynhneigðra jafngildir hjónabandi gagnkynhneigðra að undanskilinni kirkjuvígslu og aðgangi að tæknifrjóvgunum og ættleiðingum.

Hvítasunnuhreyfingar njóta sívaxandi fylgis í Afríku og telja margir að ýmsar áherslur í boðskap þeirra, sérstaklega varðandi hagsæld, skýri vinsældir og öra útbreiðslu þeirra í samtímanum, á tímum hnattvæðingar og breyttrar heimsmyndar. En í hverju felst sérstaða hvítasunnuhreyfingarinnar í kristinni trú?

Okkar eigin sjálfsmynd byggist að miklu leyti á því hvernig aðrir sjá okkur. Við leitum eftir viðurkenningu frá öðrum einstaklingum, hópum, og jafnvel þjóðfélaginu öllu, og byggjum okkar eigið sjálf að miklu leyti á því hvernig þjóðfélagið endurspeglar okkur. Sjálfsmynd okkar er þó ekki einungis undir öðrum komin. Við getum haft áhrif á hvernig aðrir líta á okkur, til dæmis með því hvernig við segjum sögur af sjálfum okkur. En sjálfsmynd okkar byggist að verulegu leyti á því hvernig okkur er tekið meðal annars fólks. Hvort að við fáum viðurkenningu frá öðrum.