Greinar í flokknum Menningarfræði

Þrátt fyrir að hugtök eins og ,þjóðarmorð’ og ,menningarbundið ofbeldi’ séu fremur nýtilkomin, þá á merkingin sem í þeim felst langa sögu. Menningarbundin átök og ofbeldi, líkamlegt og andlegt, hafa tíðkast frá örófi alda og trúarleg átök, eins og krossferðirnar og spænski rannsóknarrétturinn, hafa verið stór þáttur af mótun mannkynssögunnar. Ofsóknir gegn gyðingum er eitt þekkt dæmi af menningarbundnu ofbeldi og er einskonar gegnumgangandi stef í sögu mannkyns. Gyðingum hefur gegnum tíðina verið eignaður heiðurinn af fjölbreyttri flóru ömurlegheita, allt frá efnahagskreppu Bandaríkjamanna snemma á 20. öldinni til Svarta dauða á 14. öld. Hvort sem þessar litríku ásakanir eru sprottnar af trúarlegum ástæðum eða jafnvel pólitískum eða samfélagslegum, flokkast ofsóknir sem þessar undir menningarlegt ofbeldi. Enn í samtímanum eru menningarbundin átök sýnileg. Félagsfræðingurinn Leo Kuper vill í raun meina, að í gjörðum kristinna í bæði krossferðunum, rannsóknarréttinum og trúarbragðastríðunum séu að finna sömu undirstöðuatriði og í ofsóknum nasista gegn gyðingum nú á síðustu öld.
Þó er ekki alltaf auðvelt að greina menningarbundin átök, ekki síður þar sem átök hafa fleiri víddir heldur en við sjáum á blóðugum vígvöllum sögubókanna.

Elsta frásögnin sem greinarhöfundi er kunnugt um varðandi fjölmenningu er að minnsta kosti 2.500 ára gömul en í fyrstu Mósebók¹ er greint frá því að manneskjan hafi eignast fjölmörg tungumál og upp frá því hafi henni reynst erfiðara að ná saman sem samfélag fólks á þeirri plánetu sem við kjósum að kalla jörð. Í þeim anda má ætla að samskipti milli menningarheima hafi fylgt mannkyninu og væri vissulega áhugavert að kafa djúpt ofan í þá sögu. En það er ekki viðfangsefni þessarar greinar heldur er valið að horfa á samtímann og örfá ár aftur í tímann og setja fram nokkra þanka um fjölmenningu.

Dægurtónlist er sjaldan ein á ferð. Henni fylgir yfirleitt boðskapur, hvort sem hann felst í texta eða í umgjörð tónlistarinnar. Skilaboðin geta verið margvísleg og snúist um lífsstíl, tísku, hugarfar eða pólitík. Oft eru þessi skilaboð blátt áfram og auðlesanleg en í samfélögum þar sem útgáfustarfsemi er undir vökulu auga stjórnvalda geta vinsæl dægurlög orðið að leið til þess að koma á framfæri því sem ekki má tala um. Hér á eftir verður stiklað á stóru í þróun vinsældapopps á Ballanskaga, en á tímum tímum þjóðernishreinsanna og styrjalda gat þessi tegund tónlistar orðið ansi beinskeitt og herská.

Í hinu svokallaða fjölmenningarsamfélagi er „mismunurinn“ kóngur í ríki sínu. Þó mætti segja að þetta fyrirbæri hafi fyrst á 7. áratug 20. aldar fengið ákveðna stöðuhækkun og öðlast gildi, m.a. sem grundvöllur að þeirri sjálfsmyndarpólitík sem hefur tröllriðið Vesturlöndum á síðustu áratugum. Minnihlutahópar gera kröfu til jafnréttis á við aðra samfélagsþegna og vilja fá að vera öðruvísi, þ.e. lausir undan kröfum meirihlutasamfélagsins um að samlagast því svo það geti látið sem menningarmunur sé ekki til. Menningarfræðin (cultural studies) hefur gengið til liðs við þennan málstað og þaðan sækja pólitískar hreyfingar gjarnan rökstuðning sinn. Þar er sjálfsmynd (identity) eðlilega lykilhugtak og rannsóknir á því fyrirbæri hafa margfaldast á síðustu áratugum. Sjálfsmyndarrannsóknir eru því ekki einfaldlega tískufyrirbrigði heldur gegna þær mikilvægu hlutverki sem vopn í sjálfsmyndarpólitík.

Í sumar sem leið var ég á rölti um miðbæ Reykjavíkur og álpaðist, eins og maður gerir iðulega, inn í einhverja af bókabúðum bæjarins og, eins og iðulega, fór ég ekki tómhent þaðan út aftur. Einhversstaðar í hilluflæminu varð lítil forvitnileg bók a vegi mínum sem strax vakti athygli mína og hefur síðan verið mér bæði góð afþreying og tilefni til vangaveltna. Þessi litla forvitnilega bók heitir Home-Made: Contemporary Russian Folk Artifacts og er eftir rússneska listamanninn Vladimir Arkhipov. Arkhipov er sjálfmenntaður listamaður sem hefur síðan 1990 einbeitt sér að rússneskri nútímamenningu og þá sérstaklega heimatilbúnum, hversdagslegum nytjahlutum. Í stuttu máli hefur Arkhipov ferðast um Rússland vítt og breitt, inn á heimili rússneskrar alþýðu, vopnaður myndavél og diktafón, í leit að efnivið í listsköpun sína. Í bráðum tvo áratugi hefur hann nú sankað að sér einhverju forvitnilegasta safni gripa sem um getur og auk þess sköpunarsögu hvers og eins þeirra. Í safni hans eru nú yfir 1000 munir af öllum stærðum og gerðum – allt frá heimasmíðuðum baðtappa til traktors.

Árið 1988 gáfu Noam Chomsky og Edward S. Herman út rit sitt Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media. Þar settu þeir fyrst fram kenningu sína um áróðurslíkanið (e. the Propaganda model). Samkvæmt kenningum Chomsky og Herman er hlutverk fjölmiðla það að innræta almenningi þau gildi og þá tegund hegðunar sem valdhafar telja æskilega. Í flóknum samfélögum nútímans, þar sem ólíkir hagsmunir takast á, krefst innrætingin markviss og skipulagðs áróðurs. sem. Í einræðisríkjum þar sem fjölmiðlun er í höndum ríkisins er framkvæmd áróðursins bæði einföld og augljós en í samfélögum þar sem fjölmiðlun er sögð frjáls, eða, í höndum einkaaðila, er hún öllu flóknari. Í raun eru frjálsri fjölmiðlun þó þröngar skorður settar hvað varðar efnisval og umfjöllun. Bæði koma þar til ójafnar fjárhagslegar aðstæður fjölmiðla og svo hitt að þó ritskoðun sé ekki formleg er hún engu að síður til staðar.

Íslenska þjóðríkið er afbragðs dæmi um það hvernig sagnfræðin getur verið í beinni samræðu við samtíma sinn með því að benda á hvernig fortíðin mótar stöðugt hugmyndir samtímans - hugmyndir sem geta virkað „ósögulegar“ á þá er ekki kæra sig um að líta um öxl. Ritið virðist að nokkru hugsað til að benda á hvernig pólitísk orðræða sjálfstæðisbaráttunnar mótar enn að hluta sjálfsmynd og orðræðu íslenskra stjórnmála. Guðmundur virðist því hafa ákveðnar hugmyndir um hlutverk sagnfræði í samfélaginu þ.e. að sýna hvernig Íslendingum er réttast að „[…] byggja afstöðu sína til samtímans á gagnrýnu mati á fortíðinni.“

Í fyrri hluta greinarinnar sem birtist þann 29.janúar sl. var fjallað um ýmsa mótunarþætti finnskrar þjóðmenningar á 19. Öld. Svosem pólitíska firringu Finna frá nágrannaríkjum og vaxandi þjóðernisrómantík, auk afskipta rússneska keisaraveldisins af finnsku þjóðskipulagi, en Finnland var sjálfsstjórnarhérað innan þess frá 1809 fram til 1917. Hér verður sagt nánar frá menningarlífinu, þjóðernishreyfingunni og sjálfstæðisyfirlýsingunni.

Menningarfræðingurinn Henry Jenkins er jafnan talinn fyrstur akademískra fræðimanna til að mótmæla viðteknum hugmyndum um sjónvarpsáhorfandann sem óvirkan viðtakanda. Kenningar sínar setti hann fyrst fram í bókinni Textual Poachers. : Television Fans and Participatory Culture sem kom út árið 1992. Hér á eftir verður tæpt á aðalatriðum þeirra hugmynda sem Jenkins setur þar fram.

Það er ljóst að Íslendingar hafa fagnað áföngum sjálfstæðisbaráttunnar á mismunandi hátt í gegnum tíðina. Hitt er annað mál að það er firra að halda því fram að pólitík setji ekki sinn stimpil á hátíðarhöldin hverju sinni eins og dæmið með hátíðarhöld stúdenta sanna. Því yfirráðum yfir sögunni fylgir jú ákveðið vald.

Í Ævintýralandi geta börnin brugðið á leik og átt ógleymanlegar stundir á meðan pabbi og mamma versla í Kringlunni. Meðal þess sem bíður barnanna í Ævintýralandi má nefna risakastala, leikjatölvur, málarahorn, leiksvið, bækur og freistandi úrval af spennandi leikföngum..

Tilvitnunin hér að ofan er tekin af heimasíðu Ævintýralands Kringlunnar. Þar kemur m.a. fram að gegn gjaldi er hægt að halda afmælisveislur í Ævintýralandi. En hvað er Ævintýraland og er ævintýrið ógleymanlegt? Og hvert er hlutskipti foreldranna sem ráfa um ranghala Kringlunnar meðan börnin njóta hins freistandi úrvals spennandi leikfanga og veitinga af vinsælum veitingastöðum?

Íbúð no.50 við Sadovaja hringbrautina í Moskvu var eitt sinn íbúð
rithöfundarins Mihail Búlgakovs. Þegar Búlgakov dó, gleymdu honum flestir og allir gleymdu að hann hefði nokkru sinni búið þarna. Búlgakov varð að ofurstirni þegar skáldsaga hans meistarinn og Margaríta fékk loksins að birtast á prenti, en þá hafði Búlgakov legið í gröf sinni í 25 ár. Í sögunni kemur Djöfulinn til Moskvu einn góðan veðurdag og fær sér íbúð við Sadovjaja hringbrautina, nánar tiltektið íbúðina sem Búlgakov bjó sjálfur í. Í bókinni gerast hinir furðulegustu hlutir í íbúð no.50. Í raunveruleikanum gerðust líka undarlegir hlutir við íbúð no.50.

Japanir eru í augum Íslendinga, sem og annarra Vesturlandabúa, mjög sérstök þjóð. Þeir þykja mjög vestrænir miðað við aðrar Asíuþjóðir en einnig framandi og stundum óskiljanlegir. Svo mjög að það þykir flott og svalt að geta vitnað í dægurmenningu landsins og slegið um sem með orðum eins og otaku, hikikomori og nihonjinron. Mætti því ætla að þetta verði afskaplega svöl grein. Hugtakið otaku er einmitt eitt slíkra tískufyrirbrigða. Í ákveðnum hópum þykir það afar flott að kalla sig otaku sem er skondið þar sem orðið merkir einfaldlega lúði eða nörd. Það getur jafnvel þýtt „ofstækismaður“ í neikvæðasta skilningi orðsins.

Hvenær er smákaka smákaka og hvenær er hún birtingarmynd menningarstrauma og gildismats? Sólveig Ólafsdóttir rekur smákökuslóð íslenskra húsmæðra frá eldiviðarkyntum ofnum í Leirársveit inn í tæknilega fullkomin eldhús nútímahúsmæðra. Hver veit nema að smákökubaksturshefð okkar Íslendinga eigi eftir að rata á menningarerfðaskrá Unesco? Kannski eiga Íslendingar eftir að koma á fót jólasmákökuráði, sem verndar smákökurnar fyrir óæskilegum breytingum á sama hátt og þjóðbúningaráðið passar upp á varðveita þjóðbúninginn okkar?

Margir eru hættir að trúa því að myndavélin segi sannleikann og líta frekar svo á að kvikmyndir séu afurðir einstaklinga sem tilheyra ákveðinni menningu, hugmyndafræði og að þeir túlki veröldina útfrá einhverju meðvituðu sjónarhorni. Það er svo áhorfenda að gera það upp við sig hvort það sem fyrir augu ber sé list, frásögn eða fréttaflutningur. Rokkið er nær eina íslenska kvikmyndin sem tók á borgaralegum samtíma og hafa fáar þannig myndir komið út síðan. Var hér um hlutlausa sýn að ræða eða hefur myndin boðskap?

Í teiknimyndaþættinum Futurama sem gerist um árið 3000 fara aðalpersónurnar á "Minnismerkjaströnd" þar sem ofurglæpon hefur komið fyrir minnismerkjum sem hann hafði stolið víðs vegar að. Það sem var kannski verra en að glæpurinn sjálfur var að enginn í framtíðinni áttaði sig á hve ósmekklegt þetta safn var. Hér á eftir rekur Óli Gneisti Sóleyjarson rauðan þráð sem liggur frá teiknaðri framtíðarströndu, gegnum Egyptaland og British Museum og mögulega að Vopnfirsku húsunum í Árbæjarsafni.

Síðasta áratuginn eða svo hefur all sérstæð sýning ferðast um heiminn. Í augum sumra er hún afrakstur læknisfræðilegs afreks en aðrir líkja henni við fríksýningar P.T. Barnum. Eitt er þó víst og það er að að flestir þeir sem heimsækja líksýningu Gunther von Hagen koma út öllu fróðari um eigin innviði, í öllum mögulegum skilningi þess hugtaks. Unnur María Bergsveinsdóttir fjallar um dulmagn líksýninga og spyr hvort útlitskröfur nútímans hafi teygt sig út yfir hinstu mörk.

Í gegnum aldirnar hefur verið litið á kynhvatir kvenna sem dularfullt og jafnvel óútskýranlegt fyrirbæri. Ýmsar kenningar gengu svo langt að neita alfarið tilvist kynhvatar í líffræði kvenna. Hin róttæka feministahreyfing á hippatímanum hafði í för með sér kynferðislega byltingu fyrir konur. Þær fengu „leyfi“ til þess að njóta kynlífs, og krefjast þess að fá að njóta þess. Konur voru orðnar kynferðislega frjálsar. Það virðist þó ekki sem sagan um baráttuna til frelsis endi eftir að frelsinu hafi verið komið á. Nú fara hlutirnir að snúast um hvernig frelsið sé nýtt. Hvað gerist þegar þegar konur fá skyndilega leyfi til að vera opinberlega kynferðislega virkar í kynferðislega karllægri menningu?

Um miðja síðustu öld kippti sér enginn upp við það að kvikmyndastjarna tæki sér stöðu við hljóðnemann og gæfi út plötu, annað hvort með þekktum smellum eða tónlist saminni af atvinnulagahöfundum. Þeir leikarar sem í dag hafa virkilegan áhuga á tónlist eru í hinsvegar í verulegum vandræðum. Hin tónhneigða kvikmyndastjarna þarf nú í upphafi 21. aldar að dragnast með það orðspor að vera annað hvort tímaskekkja eða, það sem er verra, að vera að reyna að öðlast óverðskuldaða frægð á fölsuðum VIP passa. Þetta hafa Billy Bob Thornton, Keanu Reeves og Kevin Bacon þurft að þola. Í þeirra hóp fellur einnig Juliette Lewis sem söng með hljómsveitinni The Licks í Hafnarhúsinu fyrir tæpri viku síðan.