Greinar í flokknum Rýni

Eitt af því sem að bankahrunið afhjúpaði var kreppa íslenskra stjórnmála. Sú kreppa hefur fengið allnokkra umfjöllun í fjölmiðlum og þá er oftast vísað í kannanir á trausti í garð opinberra stofnana. Nálgun Hauks Más á kreppu stjórnmálanna er önnur og frumlegri. Hann nálgast kreppuna í gegnum tungumálið.

Í ritgerðinni „Eitt afskorið smáblóm“ fjallar Haukur Már um innihaldsleysi íslenskrar þjóðmálaumræðu og setur það í samhengi við getuleysi íslenskrar tungu til að takast á við veruleikann. „Íslensk orð hafa ekki skipt sér af veruleikanum síðustu fimmtíu ár“ (s. 22). „Ekkert sem máli skiptir í samtíma okkar á sér hefð frá því áður en tungan var sett í kæli“ (s. 20). Fyrir vikið nær umræðan ekki að snerta á veruleikanum, orðin hafa engin áhrif, það er ekkert í húfi því valdið fer sínu fram handan tungumálsins. Umræðan er ekki umræða heldur þykistuleikur. „Þess vegna erum við í öðru lagi fegin þegar ráðherra kemst í gegnum sjónvarpssal án þess að klúðra ritúalinu“ (s. 21).

Þann 2. nóvember 2010 kusu Kaliforníubúar um lögleiðingu Kannabis sem vímugjafa til afþreyingar líkt og áfengi er notað víðsvegar um heim. Kannabis er hinsvegar ólöglegt vímuefni nánast allsstaðar í heiminum, eins og áfengi var víða á síðustu öld, en athyglisvert er þó að nú er áfengi löglegt og tóbak hefur aldrei verið bannað þrátt fyrir að heilbrigðisvandinn af tóbaki og áfengisneyslu sé mun meiri en af ólöglegum vímuefnum. Tillagan um lögleiðingu var felld en vegna mikillar umfjöllunar fjölmiðla um heim allan á tillögunni kviknaði áhugi hjá mér að kynna mér efnið og í leit minni að fróðleik rakst ég á bók eftir hagfræðinginn Arthur Benavie, Drugs, America’s Holy War frá árinu 2009.

Í bók þessari veltir Benavie vöngum yfir fíkniefnastríði Bandaríkjanmanna og um leið sýnir hann fram á, með tilvísunum í vísindalegar rannsóknir, að Kannabis sé hugsanleg ekki eins hættulegt vímuefni og löggjöf Bandaríkjanna gefi til kynna. Eftir dágóðan lestur fannst mér tilvalið að skoða þessar rannsóknir og niðurstöður þeirra, ásamt afstöðu bandarískra stjórnvalda á Kannabis, í íslensku samhengi. Semsagt: Hvað segja opinberir aðilar á Íslandi um Kannabis og er það í samræmi við niðurstöður nýjustu rannsókna eins og SÁÁ vilja meina?

Á myndinni voru saman komnar tvær lifaðar og þrekvaxnar karlhetjur. Annar að eiga við bakið á hinum á meðan þeir skrafa. Þetta minnti mig næstum því á þá gæðastund sem tveir apar eiga saman þegar þeir að plokka lýsnar hvor af öðrum; sveipaðir tryggðarböndum. Ég ákvað því að kanna málið betur og fór í bíó innblásin af kenningum sálgreinandans Carl Gustav Jung. Ég komst að því að The Expendables er ekki aðeins hasarmynd ársins uppfull af langdregnum sprengiatriðum og stafrænum heilaslettum eða „heilalaus strákamynd“ svo vitnað sé í orð eins gagnrýnanda myndarinnar. Kvikmyndin er fyrst og fremst táknrænt ferðalag manns í leit að sál sinni og uppgjör við karlmennskuímyndina.

Áhrifamáttur atburða felst ekki endilega í þeim sjálfum heldur þeim umræðum sem skapast um þá. Franska stéttarþingið 1789 varð áhrifamikið sökum þess sem gerðist í kringum það, ekki síður en sökum þess sem gerðist á sjálfu þinginu. Undanfarin misseri hefur nokkuð verið ritað og rætt um hvort og þá hvernig og hvers vegna eigi að breyta Stjórnarskrá lýðveldisins og má ætla að ekki dragi úr þeirri umræðu í tengslum við væntanlegan þjóðfund og stjórnlagaþing. Umræða um stjórnskipan og mannréttindi er ekki síður mikilvæg heldur en niðurstaðan sem komist verður að um hvernig þessum málum skuli háttað. Sagnfræðingafélag Íslands leggur um þessar mundir sín lóð á þessar umræðuskálar með hádegisfundaröðinni Hvað eru lög?

Líffæragjafir, tæknivæðing dauða, ákvörðun um heiladauða og hvenær einhver sé hæfur líffæragjafi er viðfangsefni Margaret Lock í greininni On dying twice: culture, technology and the determination of death. Hún rannsakaði viðhorf til líffæragjafa hjá heilbrigðisstarfsfólki í Japan og Bandaríkjunum og hvers vegna ráðandi viðhorf í þeim löndum eru jafn ólík og raun ber vitni. Í Japan ríkir mikil tregða til að samþykkja líffæragjafir, sérstaklega í tilfelli heiladauðra, og sætir skilgreiningin á heiladauða mikilli gagnrýni þar í landi. Í Bandaríkjunum er aftur á móti lögð áhersla á líffæragjöf sem hetjudáð, hún gerð að venju og lofuð.

Kvenmannsleysi virðist ætla að hrjá fjölmiðla landsins sem aldrei fyrr árið 2010. Grunsamlega mörgum fréttakonum er sagt upp hjá RÚV og reynsluboltinn Elín Hirst fær að fjúka á meðan karlkyns hliðstæður virðast eiga auðveldara með að halda vinnunni. Karlar eru ríkjandi á miðlum eins og Kistunni og Pressunni ásamt því sem Sverrir Stormsker fær reglulega að ausa kvenhatri yfir lesendur Moggans. Það kom því væntanlega engum á óvart að þegar Grapevine gerði árið 2009 upp í sérblaði í janúar 2010 að karlar yrðu í meirihluta þeirra álitsgjafa sem leitað var til. Það hefðu þó væntanlega færri tekið eftir kynjaskekkjunni hefðu aðstandendur blaðsins algerlega sleppt því að spyrja konur í stað krýna Írisi Erlingsdóttur „Ungfrú Grapevine 2010“, eina kvenkyns álitsgjafa blaðsins.

Þegar bræðurnir Joel og Ethan Coen taka sig til og gera mynd, þá er það alltaf tilhlökkunarefni fyrir flesta kvikmyndaunnendur. Ástæðurnar eru frekar einfaldar: þeir hafa góðan stíl, þeir taka aldrei á hlutum á hefðbundinn hátt og útkoman er alltaf áhugaverð. Þessar ástæður eiga vel við nýjustu afurð þeirra, A Serious Man sem sýnd er í Háskólabíói þessa daganna. Myndin hefst í miðjum snjóstormi einhvers staðar í Austur-Evrópu fyrr á öldum. Hjón nokkur fá rabbína í heimsókn og deila í kjölfarið um það hvort hann sé draugur eða ekki. Víkur sögunni eftir þennan formála til hefðbundins úthverfis í Miðvesturríkjum Bandaríkjanna árið 1967 þar sem söguhetja myndarinnar, eðlisfræðiprófessorinn Larry Gopnik er kynntur til sögunnar ásamt fjölskyldu sinni af gyðingaættum. Sonurinn er að fara að fermast og á í vandræðum í gyðingaskólanum. Dóttirinn stelur úr veski föður síns svo hún geti safnað sér fé fyrir nefaðgerð. Sérstakur bróðir Gopniks býr inni á honum. Til að bæta gráu ofan á svart vill eiginkonan skilnað til að geta tekið saman við sameiginlegan kunningja þeirra.