Greinar í flokknum Samfélag

Kynlíf er ekki einungis hluti af mannréttindum aldraða heldur einnig mikilvægt vegna þeirra nándar sem það gefur. Í fyrri hluta þessarar greinar var fjallað um kynlíf aldraðra, hvernig þær líkamlegu breytingar sem verða við öldrun hafa áhrif á kynlífið og viðhorf almennings til þessara þátta mannlífsins. Í þessum síðari hluta verður haldið áfram þar sem frá var horfið og m.a. fjallað um kynlíf aldraðra á stofnunum og viðhorf almennings og heilbrigðisstarfsmanna á því. Einnig verður fjallað um samkynhneigða aldraða, en aldrað samkynhneigt fólk er líklega sá hópur sem oftast gleymist og jafnvel ekki gert ráð fyrir því að þessi hópur sé til.

Þrátt fyrir að hugtök eins og ,þjóðarmorð’ og ,menningarbundið ofbeldi’ séu fremur nýtilkomin, þá á merkingin sem í þeim felst langa sögu. Menningarbundin átök og ofbeldi, líkamlegt og andlegt, hafa tíðkast frá örófi alda og trúarleg átök, eins og krossferðirnar og spænski rannsóknarrétturinn, hafa verið stór þáttur af mótun mannkynssögunnar. Ofsóknir gegn gyðingum er eitt þekkt dæmi af menningarbundnu ofbeldi og er einskonar gegnumgangandi stef í sögu mannkyns. Gyðingum hefur gegnum tíðina verið eignaður heiðurinn af fjölbreyttri flóru ömurlegheita, allt frá efnahagskreppu Bandaríkjamanna snemma á 20. öldinni til Svarta dauða á 14. öld. Hvort sem þessar litríku ásakanir eru sprottnar af trúarlegum ástæðum eða jafnvel pólitískum eða samfélagslegum, flokkast ofsóknir sem þessar undir menningarlegt ofbeldi. Enn í samtímanum eru menningarbundin átök sýnileg. Félagsfræðingurinn Leo Kuper vill í raun meina, að í gjörðum kristinna í bæði krossferðunum, rannsóknarréttinum og trúarbragðastríðunum séu að finna sömu undirstöðuatriði og í ofsóknum nasista gegn gyðingum nú á síðustu öld.
Þó er ekki alltaf auðvelt að greina menningarbundin átök, ekki síður þar sem átök hafa fleiri víddir heldur en við sjáum á blóðugum vígvöllum sögubókanna.

Mynd eftir Siggu Hönnu

Nýafstaðin fyrsta þjóðaratkvæðagreiðsla íslenska lýðveldisins vakti mig til umhugsunar um lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslur. Eru fulltrúar okkar á þingi ekki hæfir til þess að sinna störfum sínum eða erum við ekki hæf til að velja okkur fulltrúa? Með hvaða hugarfari sinnir þú starfi þínu sem borgari í lýðræðissamfélagi?

Hvort neikvæð afstaða fyrr á öldum móti enn í dag viðhorf Íslendinga til múslíma skal ósagt látið. Eflaust á það við í einhverjum tilfellum, en þó er líklegra að önnur atriði ráði mótun viðhorfanna hjá þorra almennings. Múslímar og íslam birtast nefnilega ekki lengur eingöngu í ævintýralegum frásögnum af undarlega siðuðu fólki undir eyðimerkursól. Nútímasögurnar eru í auknu mæli í formi frétta. Innlendra sem erlendra. Þótt stundum megi deila um sannleiksgildið er framboð upplýsinganna klárlega meira en áður og því úr meiru að moða. Hér skipta aðrir þættir líka máli. Atriði eins og sjálf tilvera múslíma á Íslandi, fjöldi, fjölgun þeirra og samskipti við aðra samfélagshópa.

Í sumarbyrjun lá leið mín í finnska sendiráðið á Túngötunni ásamt betri helmingnum. Tilefnið var kosning til Evrópuþings. Í biðröðinni fyrir utan kjörfund barst tal okkar að fjölda hinna finnsku fulltrúa á þinginu, en þeim hafði að sögn fækkað síðan í síðustu kosningum til Evrópuþings. Ólíkt því sem ég hafði talið helst fjöldi þingmanna sá sami þrátt fyrir stækkanir sambandsins og því fækkar þingmönnum flestra aðildarríkja við hverja stækkun sambandsins. Hinir nýju þingmenn bætast sumsé ekki við hópinn sem fyrir er; spilunum er einfaldlega skipt upp að nýju. Sem dæmigerður Íslendingur spurði ég í forundran hvers vegna ný ríki væru þá yfir höfuð samþykkt inn „á kostnað“ hinna eldri, ekki síst ef kandídatarnir væru hlutfallslega illa stæðir en fjölmennir. Svarið var einfalt: Jújú, við þekkjum fórnarkostnaðinn við hverja stækkun til austurs, en við viljum gefa þeim tækifæri til að njóta sömu valkosta og við hin. Og svo snerist þetta líka um hagræðið af því að lönd, sem lægju þétt við hlið hvers annars, færu eftir sömu löggjöf. Á meðan betri helmingurinn dvaldi inni í kjörklefa sat ég á bekk fyrir utan herbergið, blaðaði í finnsku tímariti um fyrirmyndar viðskiptahætti, og velti ég fyrir mér hvernig þetta allt saman myndi passa inn í hina íslensku heimsýn. Værum við jafn tilbúin að deila gæðum okkar með öðrum?

Sumarið 2004 rannsakaði ég húsasund í gamla Vesturbænum í Reykjavík. Rannsóknin var unnin með tilstyrk Nýsköpunarsjóðs námsmanna og undir dyggri leiðsögn Kristínar Þorleifsdóttur landslagsarkitekts. Verkefnið bar yfirskriftina Lífið að húsabaki: umhverfi húsasunda í vesturbæ Reykjavíkur en húsasund skipa stóran sess í skipulagi gamla Vesturbæjarins og búa yfir heilmikilli sérstöðu. Viðfangsefnið var umhverfi bakgarða við húsasund í Vesturbæ Reykjavíkur. Skipulag sambyggðra húsanna sem umlykja sundin að húsabaki býður upp á andstæður milli fram- og bakhliða húsanna. Að framanverðu geta húsin virkað frekar slétt og felld, kuldaleg og ópersónuleg en að húsabaki leynist allt annað umhverfi. Þar er pláss fyrir gróður og garða, fólk og persónlega tjáningu íbúanna. Markmið rannsóknarinnar var að setja fram heildstæða mynd af umhverfi húsasundanna í gamla vesturbænum í Reykjavík. Rannsóknin var tvískipt og hér verður fjallað um hana í tveimur hlutum. Í fyrri hlutanum er leitast við að gefa mynd af þróun gamla Vesturbæjarins með því að reifa sögu borgarhlutans í tengslum við skipulagsþróun borgarinnar og þeirra hugmyndafræðilegu áhrifaþátta sem sett hafa mark sitt á hverfið. Saga skipulagsþróunar Reykjavíkur, hugmyndafræði og hönnunarforsendur hverfisins gefa gott yfirlit og skapa grunninn fyrir innri greiningu umhverfisþátta sem tekin eru fyrir í seinni hlutanum. Þar eru þrjú húsasund tekin til sérstakrar skoðunar og er athyglinni sérstaklega beint að formfræði, nýtingu, upplifun og viðhorfum íbúa og annarra notenda húsasundanna.

Jólin eru að koma.

Undirbúningur fólks fyrir hátíðarnar er með ýmsu móti en flestir reyna að gera sér einhvern dagamun í skammdeginu til að komast í hið eftirsótta jólaskap. Misjafnt er hvað þarf til að kalla fram það fram. Jólaneistinn kviknar í brjósti einhverra um leið og diskójóladrottningin Helga Möller heyrist syngja „Ég kemst í hátíðarskap…“ í útvarpinu snemma í desember. Aðrir forðast eftir fremsta megni að láta jólalögin ná eyrum sínum og detta alveg úr stuði þegar frú Möller hefur upp raust sína.

Andrýmin í borgarlandslagi Reykjavíkur eru nokkuð mörg, allt frá því að vera litlir blettir sem urðu afgangs við byggingu hverfanna (s.s. ónýtt byggingarland), til þess að vera vel skipulögð leiksvæði fyrir börn eða skrúðgarðar. Þessi svæði eru skilgreind í Aðalskipulagi Reykjavíkur 1984-2004 og eru þar merkt inn á sérstakt kort sem græn svæði og opin svæði. Í núgildandi Aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024 eru þessi svæði ekki sýnd eða skilgreind sérstaklega og er það miður. Þar er landi borgarinnar skipt niður í stóra og víðtæka flokka s.s. íbúðarsvæði og opin svæði. Opnu svæðin eru augljós í borgarlandslaginu þar sem þau eru mjög víðáttumikil, hér er t.d. átt við Laugardalinn, Elliðaárdalinn og Öskjuhlíðina. Minni svæðin s.s. leikvellir og litlir almenningsgarðar eru ekki skilgreind, hér er átt við t.d. Hallargarðinn við Fríkirkjuveg og Grundargarð við Grundargerði.

Ein afleiðing af átakalegri sögu Argentínumanna er sú að borgaraleg þáttaka á hinum ýmsu sviðum er afar fjölmenn og fjölbreytt. Argentínumenn eiga mjög öfluga mótmælahefð og flóra félagshreyfinga og mannréttindasamtaka er gífurleg. Það mætti kannski segja að í Argentínu sé mótmælahefðin, aktivisminn, orðin að nokkurs konar normi.

Fótbolti sem íþrótt og samfélagslegt fyrirbæri fær, hjá hinum venjulega borgara, meiri athygli dagsdaglega en kirkjan og hennar starfsemi. Þeir sem á annað borð hafa áhuga á fótbolta sameinast um að halda með ákveðnum félögum og styðja þau á allan þann hátt sem þeim er mögulegt. Þarna erum við með skipulagða athöfn þar sem áhangendur fótboltaliðs hópast saman á einn stað og taka þátt í athöfn.

Ein fartölva á hvert barn, þetta hljómar eins og háðsádeila á hin ýmsu góðgerðarframtök, en svo er ekki. One Laptop Per Child (OLPC) eru góðgerðarsamtök staðsett í Bandaríkjunum, sem hafa það að markmiði að hvert einasta barn í þróunarlöndum fjær fái sína eigin fartölvu til að nota til lærdóms. Þessar tölvur verða með netaðgang, litaskjái og í raun allt sem dafnandi barn þarfnast (og ekkert sem það þarfnast ekki).

Það að tvær manneskjur ákveði að ganga saman lífsins veg hefur líklega tíðkast frá árdögum mannsins. Slíkur sáttmáli tveggja manneskja er stór hluti af menningu okkar. Í þessari grein, sem er annar hluti af þremur, verður saga brúðkaupa á Íslandi rakin frá Þjóðveldisöld fram til dagsins í dag og skoðað hvernig brúðkaupsveislur og brúðkaupssiðir hafa breyst með tímanum.

Þegar þessi orð eru skrifuð er flóðbylgja jólanna orðin mjög vaxandi og hin alræmdu jólalög einnig farin að bylja á manni. Úr útvarpstækjum vinnustaða, bíla, heimila og verslana. Svona rétt til að fylla upp á milli auglýsinganna. Fyrir suma eru jólalögin kærkomin, þó ekki væri nema fyrir þá sök að örlítið lengra verður á milli geðveikislegra auglýsinganna. Aðrir ærast og fá velgju í magann og suð fyrir eyrun.

Á síðustu árum hafa viðhorf gagnvart líkamanum breyst. Útlit og líðan er ekki lengur endilega tengt lífaldri, heldur getum við mótað líkama okkar eftir eigin vilja eftir því sem efni og aðstæður leyfa. Í vestrænum samfélögum í dag leggja einstaklingar oft mikið upp úr útlitinu og reyna að stjórna því. Þessi stjórn, eins og megrun, fegrunaraðgerðir, vaxtarækt eða húðflúr, mótar ímyndir annara um einstaklinginn.

Hvað eiga pönk tónlist og stjórnmál sameiginlegt? Kannski ekki mikið á yfirborðinu, en pönk tónlist hefur oft og lengi verið notuð til að koma skoðunum á framfæri. Einn af helstu boðberum vinstri aflsins innan pönksins í dag er hljómsveitin Anti-Flag. Hér verður aðeins sagt frá sögu hljómsveitarinnar og skoðunum.

Undanfarin ár, jafnvel áratugi, hefur kannabis verið afar umdeilt. Misjafnar sögur eru til um áhrif kannabis á mannskepnuna og er því fróðlegt að skoða rannsóknir sem hinir ýmsu fræðimenn hafa framkvæmt til að komast að sannleikanum um efnið. Hér á eftir verður niðurstöðum nokkurra þessara rannsókna lýst og athugað hvort einhver botn fáist í hið umdeilda mál sem kannabis er.

Það heyrist oft á Vesturlöndum að þangað fljóti straumur af flóttamönnum. Það er hins vegar ekki raunsönn mynd þar sem þau taka aðeins við litlum hluta þeirra flóttamanna sem eru í heiminum sökum strangra innflytjendalaga. Einungis um fimmtungur flóttamanna fær hæli í iðnríkjunum. Meirihlutinn fær hæli í löndum sem fyrir eiga við mikil félagsleg og efnahagsleg vandamál að stríða.

Á tímum tæknivæðingar, örrar þróunar og mikils upplýsingaflæðis er hægt að hugsa sér að hjátrú lifi ekki góðu lífi meðal fólks. Þó er nú svo að fólki er og mun ekki hætta að vera órótt gagnvart aðstæðum sem það hefur ekki fulla stjórn á. Sömuleiðis varðandi hluti sem það þekkir ekki.

Alltof oft hef ég orðið áheyrandi af því þegar dreifbýlisbúar ausa úr skálum fáfræði sinnar yfir því hvernig íbúar höfuðborgarsvæðisins séu (þeir eru auðvitað allir eins! Eða hvað?). Þetta gengur þó vitanlega á báða vegu. Sömu fáfræðina, með öfugum formerkjum, er fljótlegt að finna meðal íbúa höfuðborgarsvæðisins. Stimplanir eru aldrei langt undan. Alhæft er um tilbúna hópa sem samanstanda af einstaklingum sem næsta örugglega líta ekki á sjálfa sig sem hóp. Það er óþarft að fjölyrða um það hversu fráleitt það er að stimpla heilar þjóðir eða jafnvel íbúa heilla heimsálfa sem einsleita hjörð með sömu viðhorf og markmið.

Vaxandi umfjöllun hefur átt sér stað um ímynd fegurðar íslenskra kvenna í erlendum fjölmiðlum á seinustu árum og virðist sem staðalmynd íslenskra kvenna komi fram sem fallegar ljóshærðar stúlkur sem eru partíglaðar og lauslátar. Umræða hefur til dæmis átt sér stað í erlendum spjallþáttum og fjölmiðlum. Flugfélög hafa verið að kynna helgarferðir til Íslands sem tækifæri fyrir karlmenn að komast yfir fallegar íslenskar stúlkur. Íslenska konan hefur meðal annars komið fram í leiknum sjónvarpsþáttum. Einnig er það algengt að þegar þekktir leikarar koma til Íslands sé þeim boðið upp á félagsskap íslenskra fegurðardísa.

Ekki er hægt að segja til um að íslenskar konur séu almennt lauslátari og fallegri en aðrar konur, en hins vegar er ef til vill hægt að segja til um hvernig ímynd íslenskra kvenna í erlendum fjölmiðlum kemur fram, út frá þessari umfjöllun.

Þegar fréttir fást um að ungviði sé á leið í heiminn er margt sem flýgur gegnum hugann. Hjá þeim sem ekki höfðu planað slíka uppákomu gætu fyrstu viðbrögð gætu verið eitthvað á borð við undrun og jafnframt sigurtilfinningu og sjálfsánægju með að genin muni lifa áfram. Gleði, kvíði og jafnvel taugaáfall. Hvað verður um námið? Hinar dýrmætu framtíðaráætlanir og skipulag verða fyrir algjöru raski. Kemst ég á vinnumarkaðinn þegar ég ætlaði mér, verð ég skuldum vafin að eilífu? Er þetta rétti tíminn, þegar fyrirlestrar, bókhlöðudvöl og verkefnasmíði einkenna mína tilveru?

Á níunda ártugnum var glysrokkið í algleymingi en undir meginstraumnum voru menn með meiri smekkvísi sem litu til baka til rokksins eins og það hafði verið í lok sjöunda og byrjun áttunda áratugs. Í Seattle braust fram hljómsveitin Nirvana sem leiddi gruggrokkið fram til sigurs yfir glysrokkinu og í Kaliforníu varð minna þekkt sveit þess valdandi að hefja með áhrifum sínum tónlistarstefnu sem fékk nafnið “stóner rokk.“