Greinar í flokknum Stjórnmálafræði

Ljósmynd: Brian Suda. (Notuð með CC leyfi).

Árið 2010 kom út skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sem starfaði samkvæmt lögum nr. 142 / 2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna og tengdra atburða. Hlutverk rannsóknarnefndarinnar var meðal annars að leggja mat á hvort um vanrækslu eða mistök hafi verið að ræða við lagasetningu og eftirlit með fjármálastarfsemi á Íslandi og hverjir bæru þá ábyrgð. Stjórnskipun á Íslandi byggir á nokkuð vel afmörkuðum valdastrúktúr þar sem valdi fylgir ábyrgð. Þannig byggja lög um ráðherraábyrgð á grein stjórnarskrárinnar um að ráðherrar beri ábyrgð á strjónarframkvæmdum öllum. Þó lagði rannsóknarnefndin ekki þann skilning í lög um rannsókn á falli bankanna að mat hennar á störfum ráðherra sér sambærilegt við mat samkvæmt ákvæðum laga um ráðherraábyrgð. Hér verður ekki skoðað hvaða lagabókstafi hugtökin mistök og vanræksla falla undir heldur verður reynt að varpa ljósi á með hvaða skilningi mismunandi aðilar líta á mistök og ábyrgð. Einnig verður skoðað hvaða áhrif hugmyndir um pólitíska ábyrgð hafa á viðhorf til mistaka stjórnmálamanna.

Tjáningarfrelsi í sinni nútímamynd varð hluti af lagakerfum ýmissa ríkja í kjölfar frönsku byltingarinnar. Sú birtingarmynd þess sem flestir þekkja í dag er fyrsti viðauki bandarísku stjórnarskrárinnar frá 1791, en þar kristallaðist sú heimspeki að sérhverjum manni væri frjálst að tjá sig um sínar skoðanir án nokkurra hafta. Síðan þá hefur margt breyst, ekki síst lagakerfið. Gallar þessa lagaumhverfis hafa orðið æ skýrari eftir að hagkerfi heimsins tóku að hrynja nú um árið. Í ljós kom að kom að fjölmiðlar höfðu hreinlega ekki getu til að fullnægja hlutverki sínu. Vandamál fjölmiðla verða ekki leyst á einu bretti, en það eru til auðveldar leiðir til að laga mörg þeirra. Þar kemur IMMI, Icelandic Modern Media Initiative, til sögunnar.
Hver veit nema íslenska bankahrunið verði upphafið að nýjum tímum gagnsæis og upplýsingafrelsis?

Ein afleiðing pyntinga að hálfu lýðræðisríkja er sú, að þau ríki sem eru að stíga sín fyrstu skref á lýðræðisbrautinni, nýta sér einnig þessar aðferðir. Gott dæmi um slíkt er Egyptaland um miðja síðustu öld. Nasser, forseti hins nýstofnaða lýðveldis, var ákveðinn í því að landið skildi nútímavæðast hratt, veraldleg skipan stjórnmála var sett í forgang, um leið og dregið var úr áhrifum íslam.

Bandaríkjamennirnir John Rawls og Robert Nozick voru án efa mestu stjórnspekingar 20. aldarinnar. Hvor um sig hefur haft mikil áhrif á hugmyndir manna um réttlátt stjórnarfar og mannréttindi, en Nozick lét meðal annars þau orð falla um verk Rawls að allir nútímastjórnspekingar þyrftu að taka þau til skoðunar, svo mikilvæg væru þau. Rawls og Nozick voru kyndilberar tveggja andstæðra stjórnkerfa: Nozick frjálshyggjunnar, en Rawls jafnaðarstefnu.¹ Hér verður leitast við að útskýra eitt meginatriða í kenningu Rawls, hið svokallaða mismunarlögmál, og gagnrýni Nozicks á það. Við skoðun á mismunarlögmálinu þarf að varpa ljósi á aðferð Rawls og tilgang, útskýra þau hugtök sem hann leggur til grundvallar vinnu sinni og hvaða stöðu lögmálið gegnir í kenningakerfi hans. Gagnrýni Nozicks á mismunarlögmálið verður svo að setja í samhengi við hugmyndafræði hans í heild, sem skipar allt öðrum atriðum í öndvegi en kenning Rawls. Reynt verður að gera skýra grein fyrir málaflutningi fræðinganna beggja, en undir lokin verða kenningar þeirra vegnar hvor á móti annarri og athugað hvort kenning Rawls eigi til svör við gagnrýni Nozicks. Vonandi fæst svo svar í lokin – einhvers konar svar, að minnsta kosti – við því hvort mismunarlögmálið í kenningu Rawls sé óréttlátt.

Í fyrri hluta þessarar greinar var fjallað um hnattvæðingu heimsins, skilgreiningar, meginþætti, mælingar og kenningar þær er tengjast hugtakinu. Hér að aftan verður rætt um áhrif hnattvæðingarinnar á Íslandi og hversu hnattvætt landið teljist í raun. Í því augnamiði verður tekið á þáttum eins og efnahagslegum, persónulegum og tæknilegum samskiptum ásamt því sem fjallað verður um pólitíska þátttöku í alþjóðasamfélaginu.

17. júní 2008 verður líka minnst fyrir annað. Hann var nefnilega haldinn í töluvert öðru pólitísku andrúmslofti en oftast hefur áður ríkt á landinu. Aldrei fyrr hefur til dæmis umræðan um hugsanlega umsókn og jafnvel aðild Íslands að Evrópusambandinu verið jafn fjörug og aldrei virðist stuðningurinn við aðild að sambandinu og um leið upptöku Evru sem gjaldmiðils hafa verið meiri. Hvort hér sé um tímabundna fylgissveiflu í ljósi efnahagslegra sviptivinda mun tíminn leiða í ljós. Á hinn bóginn er umræðan svo frjó að það virðist kjörið að brydda upp á ýmsum vangaveltum um þessi mál. Hér verður tækifærið nýtt og fjallað um málefni sem hefur brunnið á mörgum, jafnt fylgjendum sem andstæðingum aðildar, nefnilega fullveldið. Í greininni verður rætt um hvaða áhrif hugmyndir eins og fullveldi hafi á hugmyndir um alþjóðleg kerfi eða ríkjasamfélög eins og ESB, en áður en lengra er haldið er ekki úr vegi að hafa á hreinu hvað felst í þessum tveimur hugtökum og í hvaða samhengi á að setja þau.

Stjórnmál halda þó áfram að vera fyrst og fremst vettvangur karla. … Ef litið er á stjórnmál út frá sögunni þá má sjá að þau hafa verið sköpuð, þeim stjórnað og þau túlkuð og skilgreind af körlum. Hin karllægu gildi eru ráðandi þegar kemur að almennum skilningi á stjórnun og valdi. Stjórnmál hafa frá upphafi verið skilgreind út frá fjarveru kvenna, ákvarðanataka fer enn fram að miklu leyti án kvenna og þeim hefur verið komið í sérlega óhagstæða stöðu á þessu sviði þjóðfélags okkar.

Fisk upp á hvern disk! Þessi setning gæti í raun verið inntak fyrsta markmiðs Þúsaldarmarkmiðanna svokölluðu, en hún fjallar um hvorki meira né minna en útrýmingu fátæktar og hungurs úr heiminum. Eflaust þykir mörgum þessi markmið heldur háleit og líklega er hægt að deila lengi um hvort eða hvenær þessu takmarki verður náð. En burtséð frá því, þá eru þessi markmið orðin að almennum viðmiðum í alþjóðlegri þróunarsamvinnu og íslensk stjórnvöld aðilar að þeim. Því er ekki úr vegi að spyrja um hvar Íslendingar ætli að leggja sitt lóð á vogarskálarnar og hvernig þeir muni aðstoða þau ríki heims sem búa við hvað lökust lífskjörin.

Í Ríkinu eftir Platón fer fram samræða á milli Sókratesar og sófustans Þrasýmakkosar. Þeir tveir rökræða um hvernig best væri að stjórna og hver tilgangur yfirvaldsins sé í raun. Hér verður reynt að fara skynsamlega ofan í rök þeirra með það til hliðsjónar að lýðræði hefur ekki breyst mikið á 2500 árum.

Takmarkanir lýðræðis eru fjölmargar. Sem dæmi má nefna að án lýðræðis má bregðast mun hraðar við ýmiskonar vá sem að steðjar. En við takmörkunum er reynt að bregðast með því að kjósa fulltrúa til að fara með ýmis þau embætti þar sem ekki rúm fyrir alla þegna þjóðfélagsins að koma að máli. Setja má spurningamerki við hvernig hægt er að kenna lýðræði í jafn ólýðræðislegri stofnun sem íslenska skólakerfinu. Ef röksemdarfærslur Deweys eru hafðar til hliðsjónar kemur svarið kannski að sjálfu sér. Ef starfsmenn skólans, kennarar og skólameistari (sem úrslitavald hefur) eru með lýðræðið sem inngróið í manngerð sína hlýtur það að koma fram í samskiptum þeirra við nemendur sína óháð því hvernig stofnunin sem slík virkar með sínum boðum og bönnum.

Amnesty International [hefur] aflað fjölmargra vitnisburða um mannréttindabrot gegn „framsalsföngum“. Gögn samtakanna benda til þess að pyndingar séu viðhafðar og varðhaldinu sé ætlað að valda hámarks vanlíðan. Fangarnir séu hettuklæddir, einangraðir, hlekkjaðir og áreittir með hljóðum. Þessar aðferðir skaða sjón, heyrn og lyktarskyn, valda hugsanaruglingi og langvinnri sálrænni og líkamlegri þjáningu.