Greinar í flokknum Þjóðfræði

Völuspá er aðeins eitt dæmi af mörgum um það hversu lítið við í raun vitum um sögu okkar og menningu, og hversu erfitt er að draga ályktanir af því sem við þó höfum í höndunum. Annað gott dæmi er Íslendingabók, okkar elsta rit að talið er, í það allra minnsta elsta sagnfræðirit Íslendinga. Elsta varðveitta gerð hennar er þó ekki eldri en frá 17. öld, vel læsileg og er til sýnis í Þjóðminjasafninu fyrir hvern þann sem fýsir að skoða. Engu að síður er upphafleg gerð hennar talin vera frá öndverðri 12. öld (nánar tiltekið er hún talin skrifuð milli 1122 – 1133). Hún er ennfremur eignuð höfundi, Ara fróða Þorgilssyni, og í hana og höfund hennar er víða vitnað í fornritunum. Þó getum við ekki vitað með vissu að hann hafi skrifað hana, eða að bókin sé þetta gömul, með neinni vísindalegri fullnustu. Besta svarið er að líklega er bókin þetta gömul og að öllum líkindum samdi Ari fróði hana. Þar sem ekki verður endanlega gengið úr skugga um höfundinn, og í ljósi þess að annað er afar ólíklegt, þá getum við gengið að því sem vísu að Ari hafi skrifað Íslendingabók uns annað kemur í ljós.

„Og svo fékk hann olnbogaskot hérna á miðjunni sem hefði getað verið rautt spjald og ef það hefði verið í hina áttina hefðu þessar kellingar í hinu liðinu legið grenjandi eins og kellingar.“¹

Fyrr í mánuðinum spilaði íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu við það portúgalska á Laugardalsvelli í undankeppni Evrópumótsins og tapaði. Úrslitin vekja litla undrun en eftirtektarverðari eru ummæli Hermanns Hreiðarssonar landsliðsmanns og fyrirliða hér fyrir ofan um mótherja sína í portúgalska liðinu, sem hann lét falla í viðtali við fréttamann RÚV eftir leikinn. Ummæli sem þessi eru ekkert einsdæmi þegar kemur að hópíþróttum karla. Orðfærið sem notað er virðist oft og tíðum helst miða að því að niðurlægja andstæðinginn og mestri niðurlægingu virðist náð með því að líkja andstæðingnum við konu (eða kellingu eins og Hermann orðaði það, líklega í tilraun til að láta það hljóma enn meira niðrandi). Eins og áður segir er þetta orðfæri ekkert einsdæmi og sumarið 2007 sungu Skagamörkin, stuðningssveit ÍA, um Íslandsmeistara FH (Fimleikafélag Hafnarfjarðar) í knattspyrnu:

Það eru litlar stelpur í fimleikum.
Það eru litlar stelpur í fimleikum:
Dýnur og trampólín,
flikk flakk og heljarstökk.
Það eru litlar stelpur í fimleikum.²

Árið 1997 sendi Þjóðháttadeild Þjóðminjasafns Íslands spurningalista til eldra fólks varðandi tóbakshætti fyrri ára. Þar var meðal annars spurt út í tóbaksnotkun kvenna, hvort hún hafi þótt fín eða subbuleg og hvernig tóbaks þær hafi neytt. Það þarf svosem ekki að koma á óvart að úr svörum heimildarmanna sé það helst að ráða að reykingar og önnur tóbaksnotkun hafi þótt mikið karlasport – staðfesting karlmanna fyrir sjálfum sér og öðrum að þeir væru komnir í fullorðinna manna tölu: Orðnir alvöru karlmenn.

Spádómar hafa löngum vakið athygli fólks og alveg frá upphafi hafa menn reynt að komast að því hvað gerist í framtíðinni. Grundvöllurinn að spádómum er forlagatrúin sem er sammannleg hugmynd um að framtíðin sé fyrirfram ákveðin af einhverju æðra valdi og að henni verði ekki breytt með mannlegu valdi. Þó sé hægt að sjá fyrir um framtíðina með ýmsum aðferðum og með því sé hugsanlega hægt að gera ráðstafanir eða undirbúa sig á einhvern hátt undir hið óumflýjanlega. Í forlagatrúarhugmyndinni birtast tveir heimar, okkar heimur þar sem allt er í föstum skorðum og þar sem við þekkjum aðstæður og svo hinn heimurinn (e. the otherworld) sem við þekkjum ekki og þurfum því að umgangast með varúð. Þarna birtist ákveðin tvíhyggja, tveir andstæðir pólar en sú hugmynd finnst mjög víða, sérstaklega í trúmálum og ýmsir fræðimenn hafa rannsakað, til dæmis Claude Lévi-Strauss í The Raw and the Cooked ¹ og Mircea Eliade í The Sacred and the Profane.² Það sem er hinsvegar ekki síður áhugavert eru landamærin á milli heimanna, jaðarinn þar sem allt getur gerst og þar sem hægt er að staðsetja spádómana.

Við höfum sagt hvert öðru flökkusagnir frá örófi alda og ferðast þær manna á milli eins og nafnið gefur til kynna. Segja mætti að flökkusagnir séu nokkurs konar spegilmynd samfélagsins, en sagnirnar hafa þó breyst töluvert í gegnum tíðina. Þjóðfræðingurinn Timothy R. Tangherlini hefur borið saman sagnir úr eldri sagnahefð við flökkusagnir í samtímanum. Hann heldur því fram að hugmyndin um „hina“ hafi flust frá gjörðum hinna yfirnáttúrulegu til gjörða mannfólksins sjálfs. „Hinir“ eru ekki lengur yfirnáttúrulegar verur heldur áþreifanlegar manneskjur. Í eldri sagnahefðinni voru „hinir“ sem dæmi; álfar, tröll, nornir og draugar en í dag eru þeir innflytjendur, geðsjúklingar, flóttamenn og alkar, eða allir þeir sem tilheyra svæðinu utan okkar svæðis. Sagnirnar fjalla því um „hina“ og eru það ávallt „hinir“ sem brjóta normin. Því er það merkilegt þegar skoðaðar eru flökkusagnir um „misheppnaða“ kynlífsreynslu fólks að það hallar yfirleitt á konuna í þeim sögnum, sem dæmi er eftirfarandi sögn um kinky ástarleik hjóna:

Fyrir utan mig voru einungis tveir aðrir skráðir í meistaranámið við þjóðfræðideildina í UCC. Fámennið kom sér svolítið illa því ég kynntist eiginlega engum innfæddum vel. Meistaranám í UCC er ársprógram. Kúrsarnir eru árslangir og það kemur sér illa fyrir þá sem ætla einungis að vera þar eina önn í skiptinámi. Það hefði í raun verið ómögulegt að koma eftir áramót. Það var einnig óþægilegt að vera búinn með tvær annir af meistaranámi og taka námskeið sem eru enduróm af því sem maður hefur áður lært. Hins vegar var allt litað af sjónarhóli Íra sem bætti að mörgu leyti upp fyrir það að kannast við efnið.

Það að tvær manneskjur ákveði að ganga saman lífsins veg hefur líklega tíðkast frá árdögum mannsins. Slíkur sáttmáli tveggja manneskja er stór hluti af menningu okkar. Í þessari grein, sem er þriðji hluti af þremur, verður saga brúðkaupa á Íslandi rakin frá Þjóðveldisöld fram til dagsins í dag og skoðað hvernig brúðkaupsveislur og brúðkaupssiðir hafa breyst með tímanum.

Það að tvær manneskjur ákveði að ganga saman lífsins veg hefur líklega tíðkast frá árdögum mannsins. Slíkur sáttmáli tveggja manneskja er stór hluti af menningu okkar. Í þessari grein, sem er fyrsta af þremur, verður saga brúðkaupa á Íslandi rakin frá Þjóðveldisöld fram til dagsins í dag og skoðað hvernig brúðkaupsveislur og brúðkaupssiðir hafa breyst með tímanum.

Fjölmargar manndómsvígslur eiga sér stað um land allt á þessum árstíma þar sem fjöldi fyrrverandi grunnskólanema eru að hefja menntaskólagöngu sína. Þessir nýskráðu nemar menntaskólanna eru oft kallaðir busar þar sem þeir verða ekki nýnemar fyrr en þeir hafa gengist í gegnum vígslu, manndómsvígslu, sem jafnan stjórnast af þriðja árs nemum og er mismunandi eftir því hvaða skóli á í hlut.

„Að gefa einhverjum illt auga“ er stundum sagt um það þegar einhver gerir eitthvað á hlut annars. Merkingin sem við drögum af þessari athöfn er oftast bundin við hugsanir, þ.e. illar hugsanir á meðan hið illa auga er framreitt, en alls ekki að einhver yfirnáttúrulegur kraftur birtist með blossum og blóðhlaupi og með einhverjum hætti „hlýði“ hinu illa auga sem við gefum. Þannig er ekki að hlutunum staðið hér á Íslandi að minnsta kosti. En í útlöndum? Er til eitthvað kröftugra og hættulegra augnsamband þar, heldur en gengur og gerist hér á Fróni?

Á tímum tæknivæðingar, örrar þróunar og mikils upplýsingaflæðis er hægt að hugsa sér að hjátrú lifi ekki góðu lífi meðal fólks. Þó er nú svo að fólki er og mun ekki hætta að vera órótt gagnvart aðstæðum sem það hefur ekki fulla stjórn á. Sömuleiðis varðandi hluti sem það þekkir ekki.

Valentínusardagurinn fellur ár hvert á 14. febrúar og er í vestrænu samfélagi algengt að elskendur og aðrir tjái ást sína hvor öðrum á þessum degi. Áður en hann var kenndur við Valentínus var þessi dagur haldinn til heiðurs rómverska frjósemisguðinum Lupercus og var í þá daga slátrað geit og drukkið vín auk þess sem menn hlupu um bæinn útataðir í blóði. Eftir að þáverandi keisari Rómar hafði bannað hjónabönd, þar sem hann komst að þeirri niðurstöðu að einhleypir karlmenn væru betri hermenn, var dagurinn eignaður Valentínusi, presti sem var hálshöggvinn þennan dag fyrir að gefa saman ung pör sem mátti ekki gefa saman, eða svo segir sagan.

Allt bendir til þess að jólasveinarnir sem við þekkjum með hjálp Árna Björnssonar og annarra fræðinga eigi sér rætur í smábændasamfélagi 16du til 19du aldar. Þeir tilheyra tíma lútersku, einokunarverslunar og erindreka dansks yfirvalds. Svo ummynduðust þeir við upphaf þéttbýlissamfélags tuttugustu aldar.