Greinar í flokknum Umhverfismál

Lúpínan var fyrst flutt til Íslands árið 1946 af Hákoni Bjarnasyni skógræktarstjóra. Alaskalúpína (Lupinus nootkatensis) vex villt í Alaska þar sem hún er víða algeng á áreyrum. Hákon flutti hana upphaflega til landsins í landgræðslutilgangi enda var uppblástur og jarðvegseyðing á þessum árum í algleymingi. Sem betur fer hefur gróður náð sér á strik á síðustu árum eftir að sauðfé fækkaði mikið síðustu tvo áratugi. Þannig að víða eru rofabörð að falla saman og örfoka melar að gróa upp með innlendum gróðri en ber þá vanalega mest á holtasóley, krækiberjalyngi og beitilyngi. Lúpínan er sennileg sú jurt innflutt sem helst getur talist vera ágeng á íslenskt gróðurríki (eða invasive alien species¹). Erlendis eru ágengar innfluttar tegundir vel þekkt vandamál, t.d. er talið að slíkar tegundir spilli árlega um 6500 km² í Bandaríkjum Norður-Ameríku.

Christopher Alexander er vel þekktur arkitekt sem þróaði ásamt Sara Ishikawa, Murray Silverstein, Max Jacobson, Ingrid Fiksdahl-King and Shlomo Angel, aðferð sem þau nefndu Pattern Language. Þessi aðferð var hugsuð til að leiðbeina arkitektum og skipulagsyfirvöldum, sem og hinum almenna borgara, þegar hannaðar eru byggingar, garðar eða bæjarskipulög. Aðferðin virkar sem nokkurskonar leiðarvísir í gegnum þau mörgu vandamál sem þarf að leysa í hönnunarvinnunni.

Undanfarinn áratug hefur vakning orðið meðal Íslendinga hvað umhverfisvitund þeirra varðar. Þróun þessi er afar áhugaverð út frá umhverfismannfræðilegu sjónarhorni, enda um hraða breytingu að ræða sem virðist koma í kjölfar svipaðrar breytingar erlendis. Bandaríski mannfræðingurinn Emilio Moran hefur bent á að seinustu fimm áratugina hafa tengsl okkar Vesturlandabúa við náttúruna gjörbreyst og að á sama tíma ógnar lífsmynstur okkar sjálfbærni jarðarinnar æ meira. Við færumst sífellt fjær náttúrunni samtímis því sem við virðumst verða enn sannfærari um að auðlindir þessarar einu jarðar okkar séu ótæmandi – að minnsta kosti virðist hegðun iðnaðarins og almennings bera vitni um slíka vissu. Þó er raunin allt önnur – við eigum bara þessa einu jörð og við sem hana byggjum verðum að geta látið okkur hana nægja. Sú staðreynd er síður en svo ný af nálinni og sífellt stækkandi hópur jarðarbúa er sér meðvitaður um hana. Bandaríkjamenn hafa löngum verið taldir fremstir í flokki hvað umhverfisvernd varðar og árið 1995 skilgreindu um sjötíu og fimm prósent Bandaríkjamanna sjálfa sig sem umhverfisverndarsinna meðan Íslendingar hafa verið töluverðir eftirbátar nágrannaríkjanna hvað þessi mál varðar, þó rannsóknir bendi til þess að það sé að breytast. Í hugleiðingu þessari er ætlunin að líta til þess hvernig umhverfisvitund þjóðarinnar hefur þróast og breyst í takt við tíðarandann undanfarin ár, með sérstakri áherslu á hvalveiðar, sjálfstæðisbaráttu Íslendinga og mótmælahegðun landans.

Sumarið 2004 rannsakaði ég húsasund í gamla Vesturbænum í Reykjavík. Rannsóknin var unnin með tilstyrk Nýsköpunarsjóðs námsmanna og undir dyggri leiðsögn Kristínar Þorleifsdóttur landslagsarkitekts. Verkefnið bar yfirskriftina Lífið að húsabaki: umhverfi húsasunda í vesturbæ Reykjavíkur en húsasund skipa stóran sess í skipulagi gamla Vesturbæjarins og búa yfir heilmikilli sérstöðu. Viðfangsefnið var umhverfi bakgarða við húsasund í Vesturbæ Reykjavíkur. Skipulag sambyggðra húsanna sem umlykja sundin að húsabaki býður upp á andstæður milli fram- og bakhliða húsanna. Að framanverðu geta húsin virkað frekar slétt og felld, kuldaleg og ópersónuleg en að húsabaki leynist allt annað umhverfi. Þar er pláss fyrir gróður og garða, fólk og persónlega tjáningu íbúanna. Markmið rannsóknarinnar var að setja fram heildstæða mynd af umhverfi húsasundanna í gamla vesturbænum í Reykjavík. Rannsóknin var tvískipt og hér verður fjallað um hana í tveimur hlutum. Í fyrri hlutanum er leitast við að gefa mynd af þróun gamla Vesturbæjarins með því að reifa sögu borgarhlutans í tengslum við skipulagsþróun borgarinnar og þeirra hugmyndafræðilegu áhrifaþátta sem sett hafa mark sitt á hverfið. Saga skipulagsþróunar Reykjavíkur, hugmyndafræði og hönnunarforsendur hverfisins gefa gott yfirlit og skapa grunninn fyrir innri greiningu umhverfisþátta sem tekin eru fyrir í seinni hlutanum. Þar eru þrjú húsasund tekin til sérstakrar skoðunar og er athyglinni sérstaklega beint að formfræði, nýtingu, upplifun og viðhorfum íbúa og annarra notenda húsasundanna.

Á undanförum misserum hafa hin ráðandi nýklassísku hagstjórnarkerfi Vesturlanda legið undir ámæli, ekki síst í tengslum við nýtingu náttúruauðlinda. Rekja mætti sögu hagfræðikenninga um auðlindir allt aftur til skrifa Malthusar árið 1798 um yfirvofandi efnahagslega stöðnun samfara veldisvaxandi fjölgun mannkyns. Hinar ríkjandi hagfræðikenningar litu dagsins ljós upp úr 1870. Ekki þótti lengur ástæða til að koma böndum á hagvöxt; hann varð í raun forsenda velmegunar. Í hlutfalli við rýrnun auðlinda og mengunarslys á síðari hluta tuttugustu aldar komu fram nýir angar af hagfræði, og ber helst að nefna sérhæfða auðlindahagfræði og visthagfræði. Hér á eftir verður gerð tilraun til að máta hefðbundna hagfræði saman við visthagfræði

Fyrir nokkrum árum þegar ég var við doktorsnám í umhverfishönnun í Norður-Karólínu vann ég að rannsókn á áhrifum hverfahönnunar á útiveru og hreyfingu bandarískra barna. Hin 10 ára gamla Sara var ein af fjölda barna sem valin voru til þess að til að veita leiðsögn um uppáhaldsstaðina í hverfinu sínu. Ég fylgdi henni og hundinum hennar, Pepper, eftir í mikla ævintýraför um hennar nánasta umhverfi.

Hótelgestir á Spáni setja gjarnan handklæði á sólbekki til að eigna sér þá og aðrir gestir samþykkja það oftast sem einskonar samning um yfirráðarétt, jafnvel þó að gestirnir hittist aldrei. Þetta er þá einskonar þegjandi samkomulag, sem flestir eða allir virða, án þess að hafa nokkurntímann svo mikið sem leitt hugann að því af hverju þeir gera það. Sá sem setur handklæðið á bekkinn er að ráðskast með annað fólk, sem hann þekkir ekkert, auk þess að skapa fordæmi, sem aðrir apa hugsunarlaust eftir. Erum við á sama hátt að ráðskast með kynslóðir framtíðarinnar með því að breiða handklæði á ár og dali landsins okkar ?

Ef marka má hugmyndafræðina sem umlykur stíflur og vatnsaflsvirkjanir er svarið skýrt. Náttúran er einskis virði nema mannshöndin nýti hana. Hér á Íslandi er auðvelt að réttlæta nýtingu náttúruauðlinda þegar um er að ræða fáfarin svæði fjarri mannabyggðum. En í Afríku lifir mikill fjöldi fólks á frjósömum jarðvegi árfarvega og þar hefur komið í ljós að „mannshöndin“ sem hér um ræðir tilheyrir ekki hverjum sem er. Þar hefur hún gjarnan tilheyrt ríkisstjórnum sem hafa pólitísk markmið að leiðarljósi og hampa stíflum sem táknum um mátt þjóðríkisins.

Konur sem aðhyllast umhverfisfemínisma telja að tengsl kvenna við menningu og náttúru veiti þeim tækifæri til að skapa menningu og stjórnkerfi sem sameina sálrænt innsæi og rökræna þekkingu, vísindi og þjóðmenningu. Hlutverk kvenna sé að byggja upp þjóðfélag þar sem náttúran og menning sættast og skilin milli manns og náttúru eru afmáð.