Dauðarokk

Ef að það er eitthvað sem allar lífverur þessarar jarðar eiga sameiginlegt er það að lífsferli þeirra mun einn daginn ljúka. Dauðinn er þar af leiðandi það eina sem maðurinn getur gengið að sem vísu. Dauðleiki mannsins er án efa hans stærsti ótti en um leið það sem gefur lífi hans tilgang, því til þess að öðlast tilgang þarf lífsferillinn að hafa endi. Þessi kaldhæðnislegi sannleikur dauðans hefur gert hann að einu helsta umfjöllunarefni listamanna, og eru tónlistarmenn þar engin undantekning. Í byrjun tíunda áratugarins braust fram á sjónarsviðið tónlistarstefna sem ekki aðeins fjallaði um dauðann heldur beinlínis kenndi sig við hann. Stefna þessi var af meiði þungarokks (e. Heavy metal) en tónlistin sem henni fylgdi var enn þyngri en það sem áður hafði komið fram, svo hún fékk heitið dauðarokk (e. Death metal).¹ Helsta einkenni hennar, fyrir utan þyngslin, er söngstíll hennar sem kallast rymjandi (e. growl). Þar er raddböndunum beitt þannig að röddin verður djúp og óhrein og textinn heyrist sjaldnast sérstaklega skýrt. Annað einkenni dauðarokks eru óhefðbundnar lagauppbyggingar, mörg mismunandi „riff“, hver öðru þyngra, blandast saman í einskonar kokteil þar sem oft er enginn raunveruleg uppbygging þar til í enda lagsins, en þá kemur megininntak þess fram og „útskýrir“ lagið. Þessum stíl má líkja við uppbyggingu ljóða þar sem lokaerindi ljóðsins varpar fram staðhæfingu sem setur hin fyrri í samhengi. Taka skal þó fram að ofangreind skilgreining á aðeins við um fyrstu bylgju stefnunnar, en hún átti síðar eftir að tvístrast og þær hljómsveitir sem störfuðu undir nafni hennar voru tónlistarlega séð oft mjög ólíkar.²

Stefnunni fylgdi einnig ákveðin lífsviðhorf. Vegna eðli tónlistarinnar náði hún aldrei sérstökum vinsældum, og forsprakkar hennar undu sér vel neðanjarðar þar sem dauðinn varð allsráðandi. En þrátt fyrir að hann hafi verið helsta umjföllunarefni tónlistarmannanna lofuðu þeir hvorki dauðann né vöruðu við honum. Þessheldur könnuðu þeir hann og urðu í kjölfarið gagnteknar af honum. Með textum sínum sköpuðu þeir heim þar sem öllu er hafnað nema frumstæðustu náttúrulögmálum. En hvaðan kom þessi dýrkun á dauðanum og hver var tilgangur hennar? Til að skila það þarf að líta á það samfélag sem stefnan kom fram í.

Þegar komið var fram á tíunda áratuginn hafði íhalds- og afturhaldsemin sem einkennt hafði áratuginn á undan að mestu leiti horfið á braut og inn komu nýjir straumar. Frjálslyndi (e. liberalismi) einkenndu hugmyndir fólks í byrjun áratugarins og átti stóran þátt í að móta samfélag þess tíma. Það á ekki síst við í viðskiptaheiminum, en tækniframfarir auðvelduðu samskipti milli heimshluta og ruddu veginn fyrir minni viðskiptahömlum (amk. á yfirborðinu) og opnun markaða víða um heim eftir fall kommúnismans. Allur heimurinn var þar með orðinn hluti af hinu kapítalíska kerfi, þar sem viðskiptasambönd voru sett framar öllu öðru og allt sem leyddi til minnkunar þeirra var álitið slæmt. Ekki var lengur þörf fyrir hugmyndafræðileg kerfi, því þau voru aðeins talin leiða til ágreinings. Hið nýja viðhorf fékk nafnið afbygging³ (e. deconstructionism) og var leiðandi í þróun viðhorfa almennings. Trúarbrögð, róttækar stjórnmálahugmyndir, þjóðerniskennd, kynþáttahyggja og fleira lutu í lægra haldi fyrir níhilískum viðhorfum, því ekki var talin þörf á þeim lengur í breyttu samfélagi nútímans.⁴ Veröld Fukuyama var orðin að veruleika, sögunni var lokið.
Annað mikilvægt einkenni þessara tíma er hin gríðarmikla nærvera fjölmiðla, og þá einkum sjónvarpsins sem var orðinn órjúfanlegur hluti daglegs lífs. Persaflóastríðið fyrra var fyrsta stríðið sem sjónvarpað var beint heim í stofu og fólk hagaði skoðunum sínum eftir viðhorfum hinnar valdahollu fréttaveitu. Skemmtanaiðnaðurinn spilaði jafnframt stórt hlutverk í hinni nýju heimssýn. Tónlist var ekki lengur spiluð til að breyta heiminum; þegar heimurin minnkar er mannkynið orðið of stórt til þess að hægt sé að beina öllum í átt að flóknum pólitískum hugmyndum. Fólk friðþægði því sjálft sig með hedonískum viðhorfum og þeim efnislegu þægindum sem þeim fylgdu. Í gegnum fjölmiðla fékk það svo, eins og áður sagði, hugmyndina um að öll skipulögð hugmyndafræði leiði til taps, og því sé höfnun hugmyndafræðinnar skref í átt til sigurs.⁵

Þó er nauðsynlegt að hafa í huga að þrátt fyrir viðhorf þessa tíma höfðu hugmyndafræðileg kerfi fyrri alda ekki orðið til með það að markmiði að tvístra mannkyni, heldur eru þau afleiðing þess þegar maðurinn reynir að finna lífi sínu tilgang. Sú kynslóð sem ólst upp á þessum tíma hafði hinsvegar hafnað öllum þeim viðhorfum sem á undan hafði komið og þurfti að byrja frá grunni.

Það er í þessum raunveruleika sem ungir menn taka að beina list sinni að dauðanum, því eins og áður sagði er hann það eina sem öruggt er, og því raunhæfur byrjunarreitur í strúktúralisma ungu kynslóðar þess tíma. Stefnan varð einskonar hugmyndafræði án hugmyndafræði, en viðhorf hennar má skilgreina með tilvitnun í plötuheiti Hellhammer, einnar af upphafshljómsveitum stefnunnar; „…only death is real". Hann var það eina sem hægt var að reiða sig á í heimi sem hafnað hafði öllu öðru. Fyrri stefnur á borð við speed metal og hardcore, sem komu fram í afturhaldssömu tímabili kalda stríðsins, höfðu varað við endalokum þessa heims en dauðarokkararnir, í stað þess að falla frá hugmyndinni bjuggust við þeim.⁶ Þar sem þróun hugmyndafræðilegra kerfa væri nú lokið sé tilgangslaust að leitast eftir einhverju meira en bara að lifa. Því hefst leitin að tilgangi þessa lífs upp á nýtt, og „the ultimate reality“ er því valinn sem byrjunarreitur. Siðferði fyrri tíma var einnig hafnað og við tók einskonar siðferðislegt hlutleysi, sem er bersýnilegt í miskunarlausum lýsingum í texum hljómsveitanna. Hugmyndum manna um rétt og rangt hafði verið snúið á haus, því allir slæmir hlutir fyrri tíma höfðu haft góða ætlun á bakvið sig.

Stefna þessi, líkt og flestar þungarokkstefnur, höfðaði fyrst og fremst til ungra manna. Þessi stefna skar sig þó úr þeim hópi að því leiti að rætur hennar liggja ekki að neinum ákveðnum stað, heldur spratt hún upp í bílskúrum í borgum víða um hinn vestræna heim. Hljómsveitir gáfu út demokassettur sem síðan gengu manna á milli, þvert yfir landamæri, og þróaðist stefnan á þessum vetvangi.⁷ Alheimsvæðingin hafði þar greinilega breytt því hvernig dreyfing tónlistar fór fram.

Þó að upphaf hennar megi rekja til margra ólíkra staða festi stefnan einna best rætur sínar í úthverfum Flórída, og síðar í sambærilegum hverfum Norðurlanda. Þarna voru á ferðinni menn sem alist höfðu upp við góðar félagslegar aðstæður, amk. í efnahagslegum skilningi, og höfðu aldrei kynnst harðneskju lífsins að neinu ráði. Vegna bættra lífsskilyrða og nútímavæðingar var dauðinn, sem áður hafði verið hluti af daglegu lífi fólks, orðinn fjarlægur. Á sama tíma var hann hinsvegar nær þeim en nokkru sinni fyrr, með hjálp fjölmiðla og afþreyingarefnis. Úr varð óraunhæf mynd þessara ungu manna af dauðanum, sem ýtir enn frekar undir það að þeir gera hann að yrkisefni sínu.⁸

Á Íslandi var engin undantekning þarna á. Þó ótrúlegt megi virðast voru flestir fánabera þessarar umtöluðu tónlistarstefnu aðeins á grunnskólaaldri, og voru margir helstu dauðarokkstónleikar Íslandssögunnar haldnir í félagsmiðstöðvum því liðsmenn sveitanna höfðu ekki aldur til að spila á börum. Stærsta sveit íslensku dauðarokksenunnar er án efa hljómsveitin Sororicide. Sveitin sigraði músíktilraunir árið 1991, þá undir nafninu Infusoria, og ári seinna spiluðu meirihluti keppenda undir merkjum þessarar nýju tónlistarstefnu.⁹ Hljómsveitin gafa sama ár út sína fyrstu og einu plötu, sem bara heitið The Entity. Textar plötunnar eru gott dæmi um þær hugmyndir sem dauðarokkarar héldu á lofti, eins og sést hér í laginu „Anger the Inferior“:

See these little maggots called humankind
Watch them embrace this thing they call hate
Force it uponeachother
Life after life falls victim to hate

The excuse can be colour, religion or sex
But the real reason behind it is fear
Fear of what lies behind
Their petty little worhtless lives¹⁰