Endurfundir

Sýningin Endurfundir var opnuð við hátíðlega athöfn í Myndasal Þjóðminjasafnsins þann 31. janúar síðastliðinn. Við opnunina hélt Karl Sigurbjörnsson biskup Íslands tölu ásamt Margréti Hallgrímsdóttur þjóðminjaverði. Á sýningunni eru kynntar þær fornleifarannsóknir sem Kristnihátíðarsjóður styrkti frá 2001-2005.¹ Í Myndasalnum hafa eins og nafnið gefur til kynna hingað til aðallega verið ljósmyndasýningar og það verður að teljast ótrúlegt að Endurfundasýningin er fyrsta sérstaka sýningin tengd fornleifarannsóknum sem sett hefur verið upp síðan Þjóðminjasafnið opnaði að nýju eftir endurbætur.²

Á heimasíðu Endurfunda er hlutverk Kristnihátíðarsjóðs skýrt á eftirfarandi hátt: „Hlutverk sjóðsins var annars vegar að efla fræðslu og rannsóknir á menningar- og trúararfi þjóðarinnar og stuðla að umræðum um lífsgildi hennar, siðferði og framtíðarsýn og hins vegar að kosta fornleifarannsóknir á helstu sögustöðum þjóðarinnar.“³ Á sýningunni má sjá gripi frá rannsóknum í Keldudal, Skriðuklaustri, Kirkjubæjarklaustri, Reykholti, Gásum, Skálholti, Hólum og Kolkuósi auk upplýsinga um rannsóknir á Þingvöllum og rannsóknir á kumlum. Þessi áhersla Kristnihátíðarsjóðs á fornleifarannsóknir á helstu sögustöðum þjóðarinnar sem tengdir eru kristni hefur þegar verið gagnrýnd nokkuð.⁴

Við innganginn að sýningunni má sjá eftirfarandi yfirlýsingu: „Sýningin Endurfundir er gerð til að varpa ljósi á nokkrar af þessum rannsóknum [sem fjármagnaðar voru af Kristnihátíðarsjóði] og til að kynna þær merku og mikilvægu fornleifarannsóknir sem farið hafa fram á tímabilinu. Mikilvægi rannsóknanna felst meðal annars í því hve þær auka á þekkingu okkar á liðinni tíð, um það hvernig menn lifðu, störfuðu og stunduðu trú sína í þessu landi.“⁵

Með sýningunni er nokkuð vegleg sýningarskrá með inngangi eftir Pétur Gunnarsson auk þess sem stuttir þættir eru eftir hann um hvern stað. Þennan sama texta er svo að finna á sýningunni við sýningarskápa hvers staðar. Til viðbótar við hugleiðingar Péturs eru í sýningarskránni stuttar lýsingar á helstu þáttum hvers þeirra staða sem sýningin fjallar um. Í tengslum við sýninguna var einnig gefin út vegleg bók með sama nafni þar sem fjallað er um helstu niðurstöður rannsóknanna á Hólum, Keldudal, Kirkjubæjarklaustri, Reykholti, Skálholti og Skriðuklaustri ásamt grein um forvörslu á gripum á uppröftunum en umfjöllun um bókina er efni í aðra grein.

Þegar gengið er inn á Endurfundasýninguna er gengið upp á pall og yfir dyrahellu sem fannst í rústum Kirkjubæjarklausturs. Sýningin er í einum sal sem stúkaður er upp í eitt miðrými þar sem meintur vígslukross frá Kirkjubæjarklaustri er í aðalhlutverki. Þessi skipting sýningarrýmisins á að vísa til klausturgarða miðalda. Umhverfis miðrýmið raða sér svo skápar með gripum frá hinum mismunandi uppgröftum. Á veggjum eru uppdrættir af hverjum stað ásamt skýringartexta. Líkt og í aðalsýningu Þjóðminjasafnsins er nokkuð dimmt í sýningarrýminu að líkindum til að skapa ákveðin hughrif.⁶ Þessi uppsetning er nokkuð skemmtileg og það heppnast vel að skapa ákveðið dulúðlegt andrúmsloft með samspili dökkfjólublárra veggja og lýsingar.

Á sýningunni hefur tekist að gera efnið áhugavert fyrir börn með líkani af verslunarbúðunum af Gásum og stimplum gerðum eftir prentsöfum sem fundist hafa á Hólum í Hjaltadal auk sérstaks bæklings Fræðsluspor fjölskyldunnar þar sem má finna ýmsar þrautir tengdar munum á sýningunni. Á nokkrum stöðum eru lokaðir kassar á veggjum með ákveðnum lykilgripum og aðeins er hægt að sjá gripina sem þar eru í gegnum lítið gat sem gerir þá enn meira spennandi og eru þessir kassar tengdir þrautum í Fræðslusporunum.

Í uppsetningu sýningarinnar eru gripir þeir sem fundist hafa við rannsóknir þær sem styrktar voru af Kristnihátíðarsjóði í aðalhlutverki. Þessi áhersla er skiljanleg þar sem tugir þúsunda gripa hafa fundist í þeim átta rannsóknum sem styrktar voru. Sérstaklega er gaman að sjá fjölda gripa úr efnum sem oft varðveitast illa í moldu svo sem skósóla úr leðri, leifar af textíl og bókarbrotin sem fundust í tveimur gröfum frá Skriðuklaustri á sýningunni. Þrátt fyrir að gripir séu ætíð mikilvægur hluti í fornleifarannsóknum eru þeir samt sem áður aðeins hluti af því sem hver rannsókn leiðir í ljós og því er þessi mikla áhersla á gripi í Endurfundasýningunni óheppileg og kannski örlítið gamaldags. Þó að gripir séu í aðalhlutverki er oft á tíðum afar litlar upplýsingar um þá á sýningunni og erfitt getur verið að átta sig á hvað er hvað. Heppilegt hefði verið að fylgja uppsetningunni á aðalsýningu safnsins og hafa útlínu myndir af hverjum grip með númerum svo auðvelt væri fyrir þá sem áhuga hafa að fræðast meira um einstaka gripi. Hér virðist sem enn sé verið að reyna að sanna að miðaldir hafi ekki bara verið tími myrkurs og örbirgðar heldur hafi hér verið mikil menningarstarfsemi í tengslum við starfsemi kirkjunnar og að margir hafi búið við ríkidæmi.

Í tengslum við allar rannsóknirnar sem styrktar voru af Kristnihátíðarsjóði hafa verið gerðar ýmsar sérfræðigreiningar t.d. á plöntu- og skordýraleifum og dýrabeinum en niðurstöður þeirra eru afar lítið kynntar á sýningunni. Einnig hafa farið fram rannsóknir á ákveðnum gripaflokkum svo sem leirkerum en af einhverjum ástæðum eru flestir gripirnir á sýningunni látnir vera skýringalausir í skápum sínum. Sú leið sem er farin við uppsetningu efnis á sýningunni með þungri áherslu á að sýna að víst áttu Íslendingar fallega hluti á miðöldum leiðir til þess að dregin er upp nokkuð einsleit mynd af íslenskri fornleifafræði eins og hún er í dag. Sérstaklega verður þessi nálgun að teljast sérstæð þegar kynning um sýninguna er lesin við inngang að henni „Með tilkomu sjóðsins urðu þáttaskil í fornleifarannsóknum á Íslandi.“⁷ Af sýningunni er erfitt að sjá hvaða þáttaskil þetta eru nema ef vera skyldi að margir stórir uppgreftir á sögustöðum tengdum kristni voru í gangi í einu.

Sýningin sýnir glöggt að mikið verk er enn óunnið í úrvinnslu allra rannsóknanna, ekki síst í að tengja saman niðurstöður úr þeim mörgu rannsóknum sem teknar eru fyrir á sýningunni en ekki er hægt að segja að gerð sé nein tilraun til samþættingar á sýningunni.

Það er umhugsunarefni að eftir skoðun sýningarinnar er erfitt að sjá hver árangur allra þessara umfangsmiklu fornleifarannsókna er annar en að grafa upp tugþúsundir gripa allt frá landnámsöld til 19. aldar. Á sýningunni tekst ekki vel að koma til skila hve fornleifarannsóknir hafa aukið þekkingu okkar og skilning á hlutverki kirkjunnar í íslensku samfélagi í gegnum tíðina og nýjum upplýsingum um til dæmis klausturlíf á Íslandi á miðöldum á Íslandi, verslun og hvernig tekist hefur á tíðum að fá innsýn inn í hugarheim fólks sem var uppi fyrir hundruðum ára. Þrátt fyrir fallega umgjörð og skáldlegan texta Péturs er ég hrædd um að hinn almenni gestur fari út af sýningunni án þess að hafa lært margt nýtt um íslenskt samfélag í fortíðinni og hlutverk trúariðkunar og kirkjunnar. Vissulega kemur margt nýtt fram í bókinni sem fylgir sýningunni en það er aðeins lítill hluti gesta sem fjárfestir í henni og les og því hefði verið æskilegt að betur hefði tekist til að koma túlkunum fornleifafræðinga á framfæri á sýningunni sjálfri og í meðfylgjandi sýningarskrá.