Er vondi karlinn kona? Hugleiðing um hlutverk konunnar í flökkusögum í samtímanum

Við höfum sagt hvert öðru flökkusagnir frá örófi alda og ferðast þær manna á milli eins og nafnið gefur til kynna. Segja mætti að flökkusagnir séu nokkurs konar spegilmynd samfélagsins, en sagnirnar hafa þó breyst töluvert í gegnum tíðina. Þjóðfræðingurinn Timothy R. Tangherlini hefur borið saman sagnir úr eldri sagnahefð við flökkusagnir í samtímanum. Hann heldur því fram að hugmyndin um „hina“ hafi flust frá gjörðum hinna yfirnáttúrulegu til gjörða mannfólksins sjálfs. „Hinir“ eru ekki lengur yfirnáttúrulegar verur heldur áþreifanlegar manneskjur. Í eldri sagnahefðinni voru „hinir“ sem dæmi; álfar, tröll, nornir og draugar en í dag eru þeir innflytjendur, geðsjúklingar, flóttamenn og alkar, eða allir þeir sem tilheyra svæðinu utan okkar svæðis.¹ Sagnirnar fjalla því um „hina“ og eru það ávallt „hinir“ sem brjóta normin. Því er það merkilegt þegar skoðaðar eru flökkusagnir um „misheppnaða“ kynlífsreynslu fólks að það hallar yfirleitt á konuna í þeim sögnum, sem dæmi er eftirfarandi sögn um kinky ástarleik hjóna:

Það var kona sem ákvað að vera góð við manninn sinn og það besta sem hann fékk var túnfisksalat. Þannig að hún bjó til túnfisksalat um morguninn og svo bara skildi hún það eftir á borðinu. Svo um kvöldið ætluðu þau að gera eitthvað skemmtilegt þannig að hún smurði sig með túnfisksalati að neðan og svo fer hann að japla á henni og þetta er voða gaman hjá þeim. Nema hvað að eftir tvær, þrjár vikur þá er hún að drepast í móðurlífinu og maganum og fer til læknis. Þá kemur það í ljós að hún er öll uppfull af lifrum inn í sér og búin að eyðileggja í sér móðurlífið og hún gat þá ekki eignast nein börn. Þá var það þannig að fluga hafi verpt í túnfisksalatið og það höfðu komið lirfur út úr því .²

Þegar sögnin er skoðuð þá er það konan sem hlýtur verri refsingu en maðurinn, hún er normbrjóturinn. Þjóðfræðingurinn Ulf Palmenfelt hefur skoðað hlutverk sagnapersóna í gotlenskum sögnum og segir hann að hlutverk normbrjótsins í sögnum séu til að verja norm samfélagsins með því að sýna hvað verður um þá sem ekki fylgja reglunum. Normbrjóturinn er venjulega miðja frásagnarinnar því ef normin væru ekki brotin þá væri ekki frá neinu að segja.³ Fólkið í sögninni var ekki að stunda kynlíf „rétt“, það hafði notað mat í kynlífinu og var þeim refsað fyrir það og hlutu þau jafnvel makleg málagjöld fyrir athæfið. Flökkusagnir fjalla oft um einmitt það, hvernig annað fólk hefur háttinn á í svefnherberginu og er það alltaf öðruvísi en við. Þegar stundað er kynlíf eins óhefðbundið og segir í sögninni mun ávalt hljótast af því refsing. Þarna fékk konan hrikalega refsingu, hún eignast ekki börn í framtíðinni því móðurlífið er ónýtt. Það er líka normbrot að nota matinn líkt og þau gerðu, þau brjóta næringarferlið með þessu athæfi, með því að setja matinn inn í leggöng konunnar er búið að snúa lífsferlinu á hvolf. Sæðið á að fara inn um leggöng konunnar og af því sprettur líf en með þessum öfugsnúningi eyðileggja þau tækifærið á að skapa nýtt líf að eilífu. Maturinn varð skemmdur því hann fór á rangan stað og í stað þess að konan yrði ólétt eftir manninn sinn og gengi með börn í níu mánuði, eins og venjan er, þá verður hún að „ganga með“ lirfur í stað barna.

Manninn í sögninni mætti aftur á móti sjá sem fórnarlamb, ekki normbrjót eins og konan hans. Hann tekur þátt í athöfninni en það er eiginkonan sem gerir salatið fyrir hann og kemur honum þannig til með því sem honum finnst gott, líkt og Eva forðum daga. Adam stóðst ekki freistinguna og féll því með henni.

Þegar við skoðum kynlíf „hinna“ í samtímasögnum sjáum við að fórnarlömbin eru af báðum kynjum, engu að síður er ábyrgðinni gjarnan kastað yfir á konuna. Þegar litið er á samfélagið þá virðist karlmönnum leyfast að vera lauslátir á meðan það er litið hornauga ef konur gera slíkt hið sama. Það er hreinlega ætlast til þess af karlmönnum að þeir séu kynferðislega virkir. Þegar óvelkomin þungun á sér stað er litið sem svo á að konan hafi misst stjórn á aðstæðum á meðan maðurinn var einfaldlega „being a man“.⁴ Þess vegna má skilja sem svo að ábyrgðin sé á herðum konunnar.

Konan er oft tákn fyrir hið villta, eitthvað sem verður ekki tamið og því hlýtur hún að vera hættuleg,⁵ við stjórnum ekki náttúrunni og verðum því að hlíta lögmálum hennar. Náttúran er falleg, stórbrotin og mikilfengleg en um leið er hún óbeisluð, það er ekki á valdi mannskepnunnar að stjórna náttúrunni og því hræðumst við hana. Konunni hefur gjarnan verið líkt við móður jörð og náttúruna enda getur kona alið af sér afkvæmi líkt og náttúran gefur af sér, konan sem einnig er frjó hlýtur því að teljast hættuleg. Það er ákveðin dulúð yfir því að ala barn eða jafnvel nokkurs konar töfrar og getur það því virkað sem ógn í hugum karlmanna.

Önnur sögn fjallar um hina alræmdu femme fatale:

Þetta gerðist einhverstaðar í útlöndum fyrir íslenskan mann, maðurinn er í fríi og fer að kvöldi til á bar og hittir þar konu sem að hann daðrar við. Þau enda saman upp á hótelherbergi hennar og fá sér drykki og eru að leika sér saman. Hann man ekki mikið eftir kvöldinu fyrr en hann vaknar að deyja úr kulda og er illt í líkamanum og er þá í klakabaði og fyrir framan hann er sími og miði sem á stendur hringdu í 112 og takk fyrir nóttina. Þá hefur konan byrlað honum lyfjum og fengið læknanema til að stela úr honum nýra.⁶

Í þessari flökkusögn sjáum við að íslenski karlmaðurinn er kominn út fyrir heimahagana og út í hið óþekkta, í öðrum löndum búa „hinir“ og þá ber að varast.⁷ Maðurinn í sögninni gerir það sem af honum er til ætlast og pikkar upp konu á bar. Í upphafi virðist allt leika í lyndi þar sem þau sína hvert öðru blíðuhót, en Adam var ekki lengi í Paradís, því konan var bæði villt og hættuleg. Hér á sér stað viðsnúningur, því ef nóttin hefði farið líkt og hann hefur vafalaust áætlað þá hefði hann farið inn í líkama hennar, það er hans hlutverk. Þess í stað hefur hún farið óboðin inn í hans líkama og er hægt að líkja því við nauðgun. Þegar hið hefðbundna á sér stað, þegar fólk fer saman heim í þeim tilgangi að ríða þá er það maðurinn sem að fer inn í konuna og skilur eftir sig vegsummerki. Hann skilur eftir sig líkamsvessa og getur það orðið til þess að konan verður þunguð og því má segja að hann skilji eftir sig ótvíræð sönnunargögn; barn. Í þessari tilteknu flökkusögn er það konan sem fer inn í líkama mannsins og í stað þess að skilja eitthvað eftir sig, tekur hún eitthvað, hún hefur fjarlægt líffæri. Það er jafn varanlegt og það að eignast barn, nema auðvitað að hér missir maðurinn nýra en konan eignast barn.

Það er áhugavert að skoða flökkusagnir í samtímanum og sjá hverjir það eru sem brjóta normin, því oft virðist það einmitt vera konan, hvort sem það er konan sem stundar kinky kynlíf eða hættulega útlenska konan. Heimildamenn fyrir báðum sögnunum að ofan eru konur, en það eru vissulega bæði konur og karlar sem segja flökkusagnir. Spurningin er hvers vegna bæði kynin virðast aðra konur og gera þær að „hinum“, því sagnir karlmanna fjalla einnig um konur í hlutverki normbrjótsins. Er það vegna þess að í hugum okkar gæti konan verið ímynd þess villta eða er hún einfaldlega þægilegur blóraböggull líkt og Eva var forðum daga?