Eru sagnfræðingar til einhverja hluta nytsamlegir og hvernig viljum við nota söguna?

Fyrir tæpum 30 árum hvatti Björn heitinn Þorsteinsson prófessor sagnfræðinga til samstöðu og dáða og vísaði m.a. til fordæmis Brigitte Bardot sem hafði þá barist einarðlega fyrir friðun selkópa – sagnfræðingum vantaði þessa köllun dýravinarins að mati Björns.¹ Hann taldi það helst vera í skjala-og heimildamálum sem úrbóta væri vant. Miðvikudaginn 10. nóvember 2010 var haldin fundur um starfsvettvang sagnfræðinga undir titli Björns, að vísu með viðbættu spurningarmerki, „Aumastir allra?“

Það er Sagnfræðingafélag Íslands sem stóð fyrir umræddum fundi og mætti því spyrja sig hvort sjálfsmynd sagnfræðinga sé eitthvað löskuð? Líta sagnfræðingar á sig sem annars og þriðja flokks? Eða er þetta bara góðlátlegt grín í góðra vini hópi? Ef marka má kjarakönnun sem gerð var meðal sagnfræðinga haustið 2009 gera sagnfræðingar að meðaltali minni kröfur en aðrar stéttir fræðimanna og uppskera enn minna en það sem þeir þó biðja um.² Þeir sem greiða fyrir vinnu sagnfræðinga virðast þannig ekki álita vinnuna mikils virði, sem sagnfræðingum gremst, en á sama tíma selja sagnfræðingar sig undir opinberum viðmiðunartöxtum höfunda fræðirita og kennslugagna.³ Yfirskrift áðurnefnds fundar er með öðrum orðum nokkuð viðeigandi, þó sorglegt sé.

Sennilega kannast allt hugvísindafólk við spurningar um hvað það ætli að gera við menntun sína. Í spurningunni felst oft að viðfangsefnið geti mögulega verið mjög áhugavert og skemmtilegt en lítt nytsamlegt eða gagnlegt , nema viðkomandi ætli að verða kennari. Ef til vill ætti mér sem sögukennara að sárna svona spurningar (enda benda þær til þess að ef eitthvað gæti nú verið verra en sagnfræðingur þá sé það sögukennari) en ég bregst þó gjarnan við með að benda á margvísleg önnur störf sem sagnfræðingar gegna með prýði áður en ég lýsi yfir ánægju minni með starfsvettvang minn.

En geta sagnfræðingar eitthvað og eru þeir til einhverja hluta nytsamlegir? Þessu velti Már Jónsson, sagnfræðiprófessor, fyrir sér í stuttu erindi á áðurnefndum fundi. Hann var á því að vissulega kynnu sagnfræðingar eitt og annað fyrir sér í praktískum og gagnlegum málum og sagði það meðal annars sýna sig í þeim fjölbreyttu störfum sem sagnfræðingar gegna utan hinna hefðbundnu sagnfræðistarfa (svo sem kennslu, minja-og skjalaverðir auk fræðimennsku). Sagnfræði væri þannig breið og góð menntun sem nýttist mönnum á ýmsum vígstöðum. Má fannst staða sagnfræðinga þannig ekki vera sérstakt áhyggjuefni, allir sagnfræðingar væru í góðum málum. Þá vísaði hann til evrópska rannsókna sem bentu til þess að auk þekkingaratriða þá byggju sagnfræðingar yfir sérstakri færni og hæfni – og þessi atriði væru í raun grunnþekking útskrifaðra sagnfræðinga. Að lokum vísaði Már til hugmynda Páls Skúlasonar um að sagnfræðingar ættu að búa til nýja sjálfsmynd þjóðarinnar, líkt og gert var á 19. öld, og sagði að þetta væri sjálfsagt eitthvað sem sagnfræðingar gætu vel gert en væri sennilega ekki eitthvað sem þeim þóknaðist að gera.

Ný sjálfsmynd nauðsynleg?

Súsanna Margrét Gestdóttir, framhalds-og háskólakennari, sagði „Sælt er víst sögu að kenna“ í sínu erindi á sama fundi. Í framhaldsskólum landsins eru um 90 sögukennarar og á undanförnum 5 árum hafa innan við 10 af þeim 25 sagnfræðingum sem hafa lokið kennsluréttindanámi (hjá Margréti og fleirum) fengið vinnu á framhaldsskólastigi. En það þýðir líka að margir hafa farið að kenna í grunnskólum eftir sagnfræði- og kennsluréttindamenntun sem styrkir tvímælalaust grunnskólastigið að sögn Margrétar því þarna kemur inn fólk með djúpa fagþekkingu. En í samanburði við aðra háskólamenntun á hug-, hag-og félagsvísindasviðum skilar sagnfræðin af sér fólki sem er vel að sér í vinnubrögðum og eru sagnfræðingar með kennsluréttindi því nokkuð eftirsóknarverður hópur að mati Margrétar. Sem er ágætt því sælan er svo mikil í sögukennslu að fáir nýjir komast þar að.

Út frá þessu má líka velta fyrir sér almennri sögukennslu í framhalds-og grunnskólum. Saga er ekki mjög nytsamlegt fag í samanburði við margt annað en ég myndi þó segja að hún væri mjög gagnlegt fag. Nemendur munu ef til vill ekki nota einstök atriði sem þeim eru sett fyrir í daglegu lífi en heildarmyndin og færnin sem þeir öðlast á leiðinni eru afskaplega gagnleg hverjum borgara. Má þá segja útfrá erindum Más og Margrétar að sagnfræðingar séu alls ekki eins aumir og ætla mætti af kjörum þeirra og ummælum Björns og útfrá þessum hugleiðingum að sagan sé allt annað en líkleg til að veslast upp.

Simon Schama, sagnfræðiprófessor og sérstakur ráðgjafi bresku ríkisstjórnarinnar varðandi sögukennslu, skrifaði grein um ágæti og nauðsyn sögukennslu í Guardian nýverið.⁴ Þar færði hann rök fyrir sögulegu samhengi í kennslubókum og –stofum. Er það fyrst og fremst sett fram gegn núverandi áherslu í bresku skólakerfi á „Hinrika og Hitler“. En í lok greinarinnar setur hann fram sex söguleg atriði sem hvert breskt barn skuli kunna. Atriðin eru ákveðin út frá því hversu vel þau skila þjóðarvitundinni til nemenda, hvað það þýði að vera Breti – hvað er sérbreskt, hvað er evrópskt, hvað er amerískt í þjóðfélaginu. Þetta passar að einhverju leyti við áðurnefnda hugmynd Páls Skúlasonar um sjálfsmyndarhlutverk sögunnar, Páll og Schama virðast sammála um að söguna eigi að nýta til að skapa samkennd í samfélaginu.

Vilja sagnfræðingar og kennarar nota söguna með þeim hætti? Hver á þá að ákveða á hverju samkenndin byggist og hvað sjálfsmyndin snýst um? Viljum við leggja áherslu á Ísland sem hluta af stærri heild (Alþingi sem dæmi um þing í norrænum samfélögum, staðamál sem part af valdabaráttu kirkju og veraldlega valdsins, sjálfstæði Íslands sem part af þjóðernishyggju og sköpun þjóðríkja svo dæmi séu tekin) eða á sérstöðu Íslendinga (Íslandi hafi verið stjórnað af Íslendingum í flestum málum þrátt fyrir erlend yfirráð, náttúruhamfarir og harðindi)? Hvað hefur mótað íslenskan veruleika og skapað það samfélag og þá sjálfsmynd sem við höfum í dag? Hvaða sex atriði ættu öll skólabörn á Íslandi að kunna skil á?