Evil Eye - Hið illa auga sálarinnar. Seinni hluti

Afleiðingar ills auga

Illt auga getur í versta falli haft í för með sér dauða. Þó er það ekki alltaf endastöð þess sem hefur orðið fyrir álögunum. Hjá Amhara-fólkinu er það skref að koma einhverjum í gröfina með sínu illa auga, ekki helsta ætlunarverkið. Aðalmálið er að gera þann sem hefur orðið fyrir illu auga og dáið af þeim sökum að þræl sínum ¹¹. Það hefur þó komið í ljós að hjá flestum samfélögum sem höfundur hefur lesið um, verða mikil veikindi hjá þeim sem orðið hefur fyrir illu auga. Reynt er eftir fremsta megni að lækna viðkomandi með fornum aðferðum. Hvort þessum aðferðum hafi verið beitt við öllum sjúkdómum sem hrjáðu íbúana er ekki gott að segja. Þó hafa menn það á hreinu hver einkenni álaganna eru. Í Rúmeníu þótti svefnleysi eða brokkgengur svefn, augljós einkenni. Einnig hausverkur, hiti, máttleysi og meltingartruflanir. Að auki suð í eyrum, geispi og þunglyndi ¹². Sem sagt, manneskjan er mótækilegust fyrir þessum álögum þegar hún á við veikindi að stríða. Eins og áður kom fram eru það ekki einungis menn sem eru í hættu, heldur einnig dýr, jurtir og hlutir. Eins og hjá mönnunum eru það ungviði dýranna sem geta auðveldlega orðið fyrir hinu illa auga. Það sést auðveldlega því þau dýr einfaldlega veslast upp í hor. Einkenni ills auga á öðrum fyrirbærum eru til dæmis að fuglar með álögin fara að kroppa í hvorn annan, mjólk verður rjómalaus, ávaxtatré þorna upp, peningar verða verðlausir og hús hrynja ¹³.

Varnarhættir

Sem betur fer eru til ýmsar aðferðir til að verjast hinu illa auga og einnig til að fyrirbyggja hættuna. Hræðslan hefur verið afar mikil við þennan yfirnáttúrulega kraft. Margar þeirra beinast að því að vernda börnin sín. Það er í raun skylda hverrar umhyggjusamrar móður í vissum héruðum Ungverjalands að sleikja augu barns síns þrisvar sinnum áður en gengið er til náða. Í hvert sinn á hún að spýta til hægri, til vinstri og loks aftur fyrir sig. Svo þarf hún að fara með þulu og í henni eiga nöfn allra þeirra sem séð hafa barn konunnar þann daginn að vera lesin upp. Það er nefnilega vissara því enginn veit hvort, né hver, hefur veitt álögin óafvitandi¹⁴ . Annars er rauður litur afar heillavænlegur fyrir börn og dýr. Í Serbíu verja konur sig áður en barnið fæðist með því að binda rauðan þráð utan um löngutöng á meðan meðgöngu stendur. Hjá nágrönnum þeirra í Makedóníu er hvítum og rauðum þráðum fléttað saman og hann hafður sem hálsfesti. Rauður litur er því almennt talinn til lukku og fælir frá illt auga¹⁵ . Þó eru aðrar þjóðir sem aðhyllast bláum lit frekar við sínar varnaraðferðir.

Bláeygt fólk er talið líklegast til að kasta álögunum, en Grikkir trúa því að best sé að klæðast einhverju bláu sér til verndar. Amharar, eða réttara sagt rega-fólkið fyrirbyggir sig á annan hátt. Til að mynda reyna þeir að forðast athygli buda-fólksins svo þeir beini ekki athygli sinni og þar með illum álögum að sér. Þess vegna er það til siðs í þessu samfélagi að vera þögull og hlæja ekki né hafa gaman, nema með vel völdum vinum sínum, því buda gæti orðið afbrýðisamur ef hann heyrði að hann væri ekki til gleðinnar boðinn¹⁶ . Á sama hátt er það slæmt að hæla börnum fyrir fegurð þeirra og segja eitthvað fallegt um þau, hlýtur að teljast gott að tala illa um þau. Það er einmitt raunin, því í Palestínu er það þekkt að mæður kalla ekki á börnin sín með nafni þeirra, heldur kalla þau krakkana asna og svipaðar skepnur!

Það eru fleiri en bláeygðir sem eru taldir varasamir í tengslum við hið illa auga. Menn sem eru sambrýndir eða með miklar augabrýr þykja einnig stór varasamir og mjög líklegir til að valda skaða með augum sínum. Það kann kannski ekki að vera skrítið enda er slíkt fólk oft tengt við hjátrú. Gengu þær sögur um þá að þeir væru skyggnir og vissu nefi sínu lengra. Það má í raun segja að allir þeir sem skáru sig að einhverju leyti úr hópnum hafi verið álitnir geta kastað hinum illu augum, hvort sem þeir voru með sveip í hári, örvhentir, rangeygðir eða annað¹⁷. Af þessum má einnig ætla að útlendingar hafa sennilega verið taldir hættulegir, þar sem bláeygðir voru meðal fremstu manna í áhættuhópnum. Sú þjóðtrú er eflaust sprottin úr samfélögum þar sem slíkt fólk er ekki á hverju strái, hafa verið sjaldséðir gestir og eflaust mælt á ókunnu tungumáli, t.d. í Suður-Evrópu.

En ef svo óheppilega vill til að álögunum hafi verið varpað þarf að hafa hraðar hendur áður en það verður um seinan. Áður kom fram að gott sé að hrækja að viðkomandi og er það víða að finna og þykir ágætt. Sumsstaðar er það til siðs að láta hinn feiga standa yfir potti með sjóðandi vatni í. Bæði má hafa í pottinum vatn sem í eru sett skapahár þess sem álögin hvíla á eða vatn sem einhver annar hefur baðað sig í¹⁸ . Latneska orðið fascinum hefur tvær merkingar, bæði þýðir það „illt auga“, en einnig „getnaðarlimur“. Þannig kann að vera tenging á milli varnarhátta ills auga og hluta sem snerta miðsvæði karlmanna eins og kemur fram í dæminu hér á undan. Svo kann heilagt vatn að vera hollt og getur dregið úr álögunum. Í Eþíópíu eru þeir sem hafa orðið fyrir álögunum látnir drekka heilagt vatn og anda að sér reyk af brennandi rótum¹⁹.

Að lokum

Höfundur hefur reynt að kynna fyrir lesendum hjátrú sem okkur er framandi en fyrirfinnst þó á meðal fjölmargra þjóða, meðal annars þeirra sem við reynum að bera okkur saman við og eigum í nánum samskiptum við. Reynt hefur verið að taka sem flest dæmi fyrir og gerðar tilraunir til að kynnast framvindu og einkennum þessarar trúar.

Trúin inniheldur fyrst og fremst tvenna þætti, annarsvegar er talað um auga sem er með einhverjum dularfullum hætti af hinu illa, og hinsvegar er að finna í þessum sömu augum öfund sem er oftast kveikjan að þessu öllu saman. Í upphafi þessarar greinar var minnst á tvö íslensk hugtök sem tengjast trúnni með óskýrum hætti, það er „öfundarauga“ og „að gefa einhverjum illt auga“. Í þessum hugtökum endurspeglast nákvæmlega sömu öfl og í hinni útlendu hjátrú, þ.e. illskan og öfundin. Eini munurinn er sá að hin íslenska hjátrú er með öllu óvirk. Það eina sem eftir stendur er skugginn af hjátrúnni. Það gæti verið að í eina tíð hafi Íslendingar fengið á sig ill augu eða öfundaraugu, en einnig dáið fyrir vikið eða tapað ýmsum nytjavörum. Sú þjóðtrú gæti hafa borist með landnáms- eða verslunarfólki, en síðan hafi þjóðin einangrast svo mjög að hún missti þekkinguna á þessum hugtökum sem nú rétt svo eimir eftir af. Það er sennilega ekki með nokkru móti rétt að segja að í útlöndum sé kröftugra og hættulegra augnsamband en hér heima. Í staðinn höfum við aðra þjóðtrú, ekki síður innihaldsríka og fjölbreytilega eins og hjá þeim þjóðum sem hafa hið illa auga innanborðs. Tilberatrú, draugatrú, huldufólkstrú og sá gríðarlegi guðsótti sem var í bland við þjóðtrúna eru aðeins hluti af því sem lifði góðu lífi með þjóðinni fram á 20. öldina.

Flestir geta fengið á sig illt auga, þó eru forsendurnar mismunandi eftir þjóðfélögum, eins og sjá má hjá Amhara-fólkinu. Það eru börn og önnur ungviði sem liggja best við höggi, helst ef þau eru gjörvileg. Í flestum þáttum þessarar trúar telur höfundur að öfundin sé sterkur bakhjarl ills auga. Þetta er í raun hið illa auga sálarinnar sem þráir að eiga eins fallegt barn og náunginn, eins fallegar skepnur, eins mikinn pening og svo framvegis. Stéttaskiptingin hjá Amhara-fólkinu smitast af illu auga vegna þess að öfundin kemur að neðan, frá buda-fólkinu sem þykir ekki eins fínt fólk og rega-fólkið. Því virðist krafturinn í þessari trú koma frá krafti öfundar og græðgi þess sem er undir. Hver sem er getur sent þetta frá sér, hvort sem það er ætlun viðkomandi eða ekki. Svo eru sumir líklegri en aðrir, sérstaklega þeir sem hafa einhver sérstök einkenni.

Það hlýtur að teljast athyglisvert að í mörgum tilfellum hafi fólki verið meira hætt við að verða fyrir hinu illa auga ef viðkomandi var veikur fyrir eða átti að einhverju öðru leyti bágt. Þar sem dauðinn var oft endastöð þessa fyrirbæris skal engan undra þótt spekingar segðu þetta, enda var dauðinn á tímum bágrar heilbrigðis-þjónustu enn nær manneskjunni en í dag t.d. ef flensu bar að garði. Því hlýtur að hafa þótt prýðileg útskýring að manneskjunni væri hættara við álögunum ef hún væri veik fyrir.

Uppeldisgildið liggur fyrir, það er ljótt að öfunda og girnast eigur náungans eins og stendur. Þetta hefur eins og við vitum ratað inn í kristindóminn enda segir svo í níunda boðorðinu: „Þú skalt ekki girnast hús náunga þíns“. Hér sjáum við að um svipaðan boðskap er að ræða. Það sýnir okkur að hjátrú er ekki endilega byggð á dularfullum fræðum sem vísindi nútímans keppast við að afsanna, heldur frekar leifar fornra tilrauna mannsins til að halda utan um náttúruna og samfélagið.

Eins og áður segir eru afleiðingar hjátrúarinnar í versta falli dauði ef ekkert er reynt að gera til að bjarga þeim óheppna. Dauðinn hefur sennilega verið ein af driffjöðrum þess að trúin viðgekkst í gamla daga, þar sem hann var daglegt brauð enda læknavísindi þess tíma á svipuðu stigi og þær aðferðir sem þekktar eru til varnar illu auga.

Fyrir fullar tilvísanir, sjá fyrri hluta greinarinnar hér.