Fornleifafræði fyrir börn – áhrifarík leið til efldrar söguvitundar?

Á undangengnum árum hefur orðið töluverð vakning í fornleifarannsóknum hér á landi. Þessi vakning hefur ekki einungis orðið til þess að efla fornleifafræði sem fræðigrein heldur einnig til þess að efla vitund og áhuga meðal almennings á greininni. Mikill fjöldi fólks heimsækir fornleifafræðinga við störf sín hvert sumar og fylgist með hvernig rannsóknum vindur fram. Við einhverja af stærri uppgröftunum hefur jafnvel verið stofnað til sérstaks stöðugildis tengt kynningu og móttöku almennings. Þessi aukni áhugi hefur einnig birtst í svokölluðum fornleifaskólum þar sem börnum og ungmennum hefur gefist kostur á að kynnast starfi fornleifafræðinga á beinan hátt, þótt oft sé sú viðkynning að hluta til „sviðsett". Þetta hefur m.a. verið gert á Þingvöllum og í Skálholti og hefur mælst vel fyrir.

Hugmyndin með þessum fornleifaskólum hefur þó fyrst og femst verið sú að veita börnum stutta og skemmtilega kynningu á „fornleifafræðilegri fjársjóðsleit", þar sem þau halda sæl heim að vinnudegi loknum með diplómu og minjagrip í hendi. Það er skemmtileg og góð dægradvöl í einn dag á sumri og ekki nema gott um það að segja. Hins vegar held ég að möguleikarnir sem í fornleifunum og fornleifafræðinni felast í tengslum við fræðslu barna séu mun meiri en svo. Ég geirst jafnvel svo kræf að nýta mér ofnýttan frasa og segja að fornleifafræði sé vannýtt auðlind í kennslu barna í grunnskólum landsins.

Ég þekki aðeins eitt dæmi þess að tilraun hafi verið gerð til þess að tvinna fornleifafræði markvisst inn í kennslu á grunnskólastigi, þ.e. í Litlulaugaskóla á Laugum í Reykjadal í Suður-Þingeyjasýslu. Þar var Fornleifaskóli barnanna stofnaður vorið 2007 að frumkvæði áhugamanna á svæðinu og forsvarsmanna skólans. Þeir fengu til liðs við sig sérfræðinga á sviði fornleifafræði til þess að þróa hugmyndina áfram og útkoman er Fornleifaskóli sem er samvinnuverkefni Ferðaþjónustunnar á Narfastöðum, Litlulaugaskóla, Brooklyn College og Hunter College í New York, Fornleifastofnunar Íslands, Þingeysks sagnagarðs og Hins þingeyska fornleifafélags. Skólastarfið er enn, og verður, í mótun, en markmiðið með stofnun skólans er að skapa nýjan vettvang fyrir samstarf ólíkra aðila, innan héraðs og utan, um fræðslu barna og unglinga um söguna og menningararfinn og gildi þessa fyrir okkur í dag. Þetta er gert með hliðsjón af, og í beinum tengslum við fornleifarannsóknir í næsta nágrenni nemendanna - svæðis sem þeir þekkja og eiga auðvelt með að tengja við.

Ég, sem fornleifafræðingur, hef verið þeirra ánægju aðnjótandi að fá að fylgjast með og taka þátt í þróun Fornleifaskólans og hefur sú reynsla gefið mér fjölmargar humgyndir og vakið mig til umhugsunar um þá möguleika sem við stöndum frammi fyrir í áframhaldandi þróun verkefnisins. Þótt skammt sé liðið frá stofnun skólans eru þau verkefni sem nemendur hafa nú þegar fengið að taka þátt í afar fjölbreytt. Þau hafa hlotið stutta leiðsögn í því sem við getum nefnt „inngang að fornleifafræði", þar sem smjörþefurinn er gefinn af því hvað felst í faginu og störfum fornleifafræðinga. Farið var í vettvangsferð þar sem tóftir í nágrenninu voru sóttar heim, skoðaðar og mældar. Síðastliðið sumar tóku nokkrir nemendur þátt í uppgrefti á Skútustöðum við Mývatn og hlutu þar leiðsögn í vinnubrögðum við gröft, skráningu, meðferð gagna o.fl. Á þemadögum að hausti, helguðum fornleifafræði, kynntust nemendur grunnstefum í manna- og dýrabeinafræði, undir leiðsögn Sophiu Perdikaris prófessors frá New York. Þá var einnig „útbúið" kuml (heiðin gröf) á lóð skólans þar sem nemendur spreyttu sig í uppgraftartækni í strangasta skilningi. Uppgraftarsvæðið var mælt og afmarkað, grafið var eftir jarðlögum og upplýsingar teiknaðar, ljósmyndaðar og skráðar. Að uppgrefti loknum voru gögn skoðuð og túlkuð - þ.e. þau skrifuðu sína eigin sögu. Til frekari skilnings á aðferðafræði fornleifafræðinnar og túlkun gagna tóku nemendur þátt í svonefndu „garbology-verkefni", þar sem heimilissorp nútímaheimila (óþekktra) var greint og í framhaldinu reynt að svara rannsóknarspurningum tengdum heimilisstærð, kyn- og aldursdreifingu heimilismanna o.s.frv.

Í öllum verkefnum hafa nemendur sýnt mikinn áhuga og virðast hafa gagn og gaman af. Spennan þegar „kumlið í bakgarðinum" var afhjúpað var vægast sagt rafmögnuð, en breytti því þó ekki að nemendur lögðu sig fram við að vanda vinnubrögðin og fara að öllu með gát. Sá kraftur sem leystist úr læðingi þegar þeim var gefinn laus taumur við túlkun gagnanna, bæði úr „bakgarðskumlinu" sem og úr heimilissorpinu, var líka magnaður og vantaði síður en svo upp á hugmyndaflugið.

Þetta kann að hljóma sem leikur, og kannski er það rétt - en það er líka leikur að læra og oft er gott að læra af því sem hönd á festir. Það sem fornleifafræðin hefur fram að færa er eimitt það - „haldbæra sögu" - þar sem færi gefst á miðlun sögu og þekkingar undir formerkjum „hands on" kennslu, en ekki bara lesturs af bók. Með því að tvinna þetta tvennt saman held ég að megi stuðla að auknum skilningi nemenda á sögunni vegna þess að fornleifafræðin gefur á ákveðinn hátt beina og áþreifanlega tengingu við hana. Ekki svo að skilja að fornleifafræði eigi að yfirtaka sögukennslu - ég held að hefðbundið bóknám ætti áfram að vera meginpartur kennslunnar - heldur geti hún bætt ýmsu við hana sem yrði nemendum og kennurum bæði til gagns og skemmtunar.

Íslandssaga er og hefur lengi verið hluti af kennsluskrá grunnskóla, þótt þekking og áherslur innan kennslunnar og þær bækur sem stuðst er við hafi breyst í tímans rás. Engu að síður er það svo að þær bækur sem kenndar eru í Íslandssögu í grunnskólum landsins í dag eru ekki gallalausar, og auðivtað óraunhæft að ætla að þær verði það nokkurn tíma. Hins vegar er hollt á hverjum tíma að velta því fyrir sér hvernig megi gera betur. Einn galli sem oft loðir við sögubækur, sérlega þær sem fjalla um fyrri skeið Íslandssögunnar, er sá að þær segja fyrst og fremst sögur af körlum og pólitísku (eða trúarlegu) valdabrölti þeirra. Þær styðjast fyrst og fremst við ritaðar heimildir, sem ritaðar voru um karla, af körlum (eða það hafa menn gefið sér), fyrir karla, og gefa því sérlega götótta mynd af samfélögum fortíðar. Það sem meira er, ég held það sér ekki sérlega auðvelt fyrir 10 ára barn í dag að samsama sig þessari mynd, eða yfir höfuð að ná einhverri tengingu við hana og þ.a.l. skilningi á henni. Ekki bara vegna þess að mjög fá, ef einhver, 10 ára börn koma til sögunnar, heldur líka vegna þess að á þessum aldri á pólitískt valdabrölt lítið erindi við mann, þótt vissulega eigi það sér hliðstæður í samtímanum. Nærtækara er e.t.v. að samsama sig hinu hversdagslega lífi fólks og barna, sem hins vegar fær lítið rúm í kennslubókum og byggir aðallega á rituðum heimildum. Þar getur fornleifafræðin hins vegar bætt ýmsu við.

Því er oft haldið fram að Íslendingar séu sérstaklega áhugasamir um sagnfræði og sögu sína, og séu jafnvel sögulega meðvitaðri en aðrar þjóðir. Þetta er svo gjarnar stutt og skýrt með vísun í það hversu vel Íslendingar búa af heimildum um sögu sína, og er þá fyrst of fremst átt við ritheimildir. Þessu vil ég hvorki andmæla né sammælast enda veit ég varla nóg um söguvitund Íslendinga og ekkert um söguvitund annarra þjóða. Hins vegar er mikið til í því að Íslendingar eru auðugir af heimildum um fortíð sína, og þessar heimildir eru fjölbreyttar og ólíkar. Það vantar hins vegar nokkuð upp á að þessar heimildir séu nýttar jöfnum höndum til þess að upplýsa æsku landsins um uppruna sinn og sögu. Söguna og sögubækur á alltaf að endurskrifa og kannski er kominn tími til þess að matreiða upp á nýtt það sem lagt er á borð fyrir börnin okkar og kallað er Íslandssaga. Eins held ég, eins og fram hefur komið, að ýmislegt gæti áunnist með því að breyta því hvernig miðlunin eða kennslan fer fram. Þ.e.a.s. að auka megi skilning og tengsl barna við söguna með því að leyfa þeim að komast í beina snertingu við hana og sköpun hennar. Þá erum við komin að atriði sem ég held að sé mjög mikilvægt og fornleifafræðin getur varpað skýrara ljósi á. Þ.e. að börnin kynnast því hvernig hugmyndir manna, einnig nefndar „þekking", um fortíðina (eða önnur fyrirbæri) verða til smátt og smátt, breytast og þróast, í samspili við gögnin og heimildirnar. Þetta er grunnurinn að gagnrýnni hugsun sem ég held að mætti halda að börnum í miklu meiri mæli en gert er. Þau eru ekki of ung til þess að skilja það að enginn einn stór sannleikur, eða Íslandssaga frá A-Ö, sé til. Hins vegar er nauðsynlegt að þjálfa slíka gagnrýna hugsun og það má m.a. gera með því að gera eigin rannsóknir á fortíðinni, undir formerkjum vísindalegrar aðferðar, og hægt og bítandi að pússlu gögnunum saman í eigin hugmynd um hvernig hlutum var háttað. Með þessu móti verða börnin raunverulegir þátttakendur í sögunni og fá útrás fyrir ímyndunarafl og sköpun - og átta sig á því hvað sköpun eða túlkun er stór þáttur (sögulegrar) þekkingar.

Þótt svo hér sé ég aðallega að fjalla um tenginguna við söguna, og hvernig fornleifafræðin getur nýtst til þess að efla söguvitund og skilning, þá má hugsa sér að hún geti orðið til þess að efla ýmisa aðra jákvæða þætti líka, eins og útivist, umhverfisvitund og skilning á samspili manns og náttúru. Eins bera að undirstrika að fornleifafræði sem liður í kennslu þarf aldrei að teljast til forréttinda barna á landsbyggðinni, þar sem návígi við „dæmigerðar fornleifar" er hvað augljósast. Fornleifaræði er hugmyndafræði og aðferð til þess að nálgast fortíðina - þ.e. gærdaginn og allt þaðan af eldra. Fortíðin er því allt í kringum okkur - „garbology-verkefnið" er eitt dæmi um það - og bíður þess að við lesum í hana