Sumum auglýsingum tekst betur en öðrum að fanga athygli neytenda. Sumar herferðir eru svo góðar að þeir sem sjá eða heyra auglýsingarnar muna eftir þeim löngu eftir að herferðunum lýkur. Í mínum huga er ein minnisstæðasta auglýsingaherferð undanfarinna ára auglýsing með tveimur Íslendingum sem lofa allt íslenskt á bjagaðri ensku: „Do you know Vala Flosa?“ Í þessari herferð útskýra mennirnir fyrir forviða útlendingum hvað það er nákvæmlega sem gerir Ísland betra en önnur lönd. Ein auglýsing er mér minnisstæðari en aðrar, hún endar einhvern veginn svona: „… the Vikings they went over there and they took all the beautiful women and we made babies with them — that’s why all the beautiful women are in Iceland and all the ugly women are in England.“
Það er hvorki ætlunin í þessari grein að fjalla um fegurð íslenskra kvenna né Völu Flosa, heldur viðhorf Íslendinga til fortíðar sinnar. Tími í hugum margra Íslendinga er afstæður eins og dæmið í auglýsingunni sýnir, víkingarnirfóru til Englands, náðu í fallegu konurnar en við bjuggum til börn með þeim. Stundum segi ég útlendingum frá landnáminu eins og það hafi verið afar mínir eða langafar sem komu hingað á opnum bátum. Þeir sjóveiku urðu eftir á Skotlandi, Hjaltlandseyjum og Færeyjum en harðgerðustu sæfararnir héldu áfram og settust að á Íslandi. Víkingarnir létu hvorki vind né vond veður stöðva sig í að komast til fyrirheitna landsins þar sem þeir gátu verið eigin herrar á eigin jörð, lausir við ofríki konungs og skattpíningu. En yfirleitt forðast ég allt tal sem gæti kastað rýrð á víkingana.
Tíminn er vissulega línulegur. Í barnaskóla lærði ég að forfeður mínir hafi komið til Íslands, ræktað landið, skrifað bækur og strítt við erfiðleika á tímabili en að lokum varð til þjóðin sem býr í landinu í dag, sjálfstæð, hugrökk og stærsta litla þjóðin í heimi. Á sama tíma er tíminn hringrás og sumum finnst við enn vera sama fólkið og settist hér að á landnámsöld þegar karlmennirnir voru víkingar, konurnar voru fallegar og kindurnar voru á stærð við hesta. Við vitum samt öll að frá 13. öld til 1944 réðu norskir og danskir konungar lögum og lofum á Íslandi og Íslendingar rétt tórðu á stundum. Jafnvel var íhugað að flæma alla Íslendinga til gróðursælli og lífvænlegri stranda. En þrátt fyrir óblíða veðráttu og óreglulegar ferðir verslunarskipa þraukuðu Íslendingar en tala sjaldan um þessar aldir. Í skólum er talað um „gullöldina“ og að mestu stokkið yfir tímann fram að sjálfstæðisbaráttunni. Þegar við tölum um fortíðina tölum við annaðhvort um tímabilið fyrir eða eftir harðræðið.
Tengsl fortíðarinnar og nútímans eru augljós þegar litið er á íslenskar vörur og fyrirtæki. Auðhumla og Grettir sterki eru ostar. Ölgerð Egils Skallagrímssonar framleiðir Egils Gull og við verslum í Nóatúni. Þessi nöfn eru úr handritunum gullaldarinnar og að einhverju leyti réttlæta nöfnin kaupin á vörunum. Við erum að kaupa „íslenskar og einstakar“ vörur. Samhliða því að drekka Viking, Thule og Gull á góðum stundum erum við jafnframt stolt af því að vera í fremstu röð þegar kemur að vísindum, tónlist og öllu því sem er nýtt og í tísku. Þegar iðnbyltingin náði til Íslands tókum við henni opnum örmum og umturnuðum þjóðfélaginu á fáum kynslóðum. Við fylgjumst ekki aðeins með því sem er að gerast í heiminum heldur erum við á mörgum sviðum „fremst meðal jafningja“. Það er í sjálfu sér aðdáunarvert hvað Íslendingar eru fljótir að aðlagast breyttum aðstæðum og við erum yfirleitt stolt af metunum okkar „miðað við höfðatölu“. Það eru nánast öll heimili landsins nettengd, flestir eiga farsíma og fartölvu og margir eiga iPod sem verður væntanlega kominn á flest heimili innan nokkurra ára ef það kemur ekki strax eitthvað nýtt tæki til að leysa það af hólmi .
En það koma alltaf ný tæki og nýjar hugmyndir. Íslendingar eru sjaldan eftirbátar annarra þegar kemur að nýjungum en hins vegar finnst mér við stundum of fljót að gleyma því sem er liðið eða orðið úrelt. Vissulega erum við betur sett en margar þjóðir þegar kemur að því að þekkja fortíð okkar. Við eigum handritin sem eru „einstök í heiminum“ og við vitum næstum öll hverra manna við erum. En miðað við hvað það er stutt síðan við bjuggum í torfbæjum er hálfóhuggulegt að vita til þess að kunnáttan og verklagið við að byggja bæina glataðist næstum. Við erum að vísu hætt að búa í torfbæjum þannig að það er í sjálfu sér ekki nauðsynlegt að kunna gamla verklagið en það hefði verið synd að tapa því algerlega, rétt eins og við vitum ekki lengur hvernig járn næst úr mýrarrauða og við kunnum ekki forna lagið við að vinna skinn til að skrifa á þau. Í öllum handritunum eru aðeins nokkrar stjörnur nefndar á nafn og ég man ekki eftir neinum köflum um stjörnufræði eða siglingafræði sem óhjákvæmilega hljóta að hafa skipt þjóð sæfarenda gífurlega miklu máli.
Ég er ekki að hvetja til þess að við leggjum allt á minnið, ef við gerðum það kæmumst við aldrei undan fargi heimildanna og hættum að lifa í nútíðinni. Við neyðumst til að velja og hafna en við verðum að velja og hafna skynsamlega og læra af reynslunni. Með nútímatækni þurfum við auðvitað ekki að rata eftir stjörnunum; við þurfum sem betur fer ekki að búa til járn úr mýrarrauða; og við eigum öll tölvur þannig að það er óþarft að farga kálfum til að skrifa sögur okkar. En kannski höfum við gleymt einhverju sem skiptir máli? Hvað ef eitthvað gerðist í fortíðinni sem er sambærilegt við eitthvað sem er að gerast í dag en er ekki nægilega eftirminnilegt til að segja útlendingum yfir glasi af Thule? Hvað ef við gætum stöðvað óheillavænlega þróun um leið og hún hefst þegar augljóst er hvernig hún gæti endað? Auðvitað eigum við að vera stolt af fortíð okkar og forfeðrum, víkingum og fegurðardrottningum. Það er manninum eðlislægt að segja helst aðeins þær sögur sem hvergi varpa skugga á forfeðurna og sleppa þeim sem ekki hljóma eins vel. En þegar við gerum það töpum við hluta af okkur sjálfum. Ef við lærum ekki af fortíðinni erum við dæmd til að gera sömu mistökin aftur og aftur.