Frá lögbanni til þjóðhátíðar: Nokkur persónuleg orð um stöðu hinsegin málefna í Litháen, Þýskalandi og á Íslandi

Síðasta sumar var samþykkt löggjöf í Litháen sem tekur gildi 1. mars 2010 og kallast „Law on the Protection of Minors against the Detrimental Effect of Public Information“, sem gæti útlagst sem „Lög um verndun ólögráða einstaklinga fyrir skaðlegum áhrifum opinberra upplýsinga“. Þetta eru sem sagt barnaverndarlög. Það hljómar vel og skynsamlega, ef ekki væri fyrir þá staðreynd að þessi lög banna allar opinberar upplýsingar um samkynhneigð á þeim forsendum að vernda skuli kjarnafjölskylduna. Frá og með 1. mars nk. verður sem sagt bannað að fjalla um eða sýna samkynhneigð á nokkurn hátt á almannafæri í Litháen.

Í nóvember og desember síðastliðnum ullaði ég, námsmaður í hlutastarfi, framan í Icesave og fór í tvær utanlandsferðir og dvaldi m.a. sex daga í höfuðborg Litháens og aðra sex daga í höfuðborg Þýskalands. Berlín er yndisleg borg með alla sína magnþrungnu sögu, fallegu byggingar og jólamarkaði en vakti ekki síst athygli mína fyrir þær sakir að virðast vera paradís samkynhneigðra. Þarna gengu hommar um hönd í hönd eins og ekkert væri sjálfsagðara og tvær stelpur létu svo vel hvor að annarri í neðanjarðarlestinni að ég fór næstum því hjá mér. Ég heimsótti homma- og lesbíusafn (Scwules Museum), búðir með alls kyns hinsegin les- og myndefni og varla þarf að kynna skemmtanalíf borgarinnar sem frægt er orðið.
Til Vilníus í Litháen fór ég ásamt öðrum fulltrúa Q – félags hinsegin stúdenta á ráðstefnu á vegum ANSO, samtaka norrænna, baltneskra og pólskra hinsegin hagsmunafélaga sem starfa innan háskóla. Í Vilníus er einn „opinber“ gay skemmtistaður, ómerktur og falinn niðri í kjallara á húsi sem lítur út fyrir að vera íbúðablokk og til að komast inn þarf að sýna persónuskilríki. Í Vilníus labba samkynja pör ekki um hönd í hönd og það þarf varla að taka fram að þar eru engin söfn eða búðir tileinkaðar þessum ósóma, í það minnsta ekki ofanjarðar.

Ástandið í Litháen var ekki aðalviðfangsefni ANSO-ráðstefnunnar en auðvitað til umræðu. Við bárum saman bækur okkar um t.d. ástandið í heimalöndum okkar, réttindi hinsegin fólks og aðstöðu félaganna og í þeirri umræðu kviknaði sú hugmynd að gera eitthvað róttækt. Um fimmtán hinsegin aðgerðasinnar voru staddir í landi þar sem nýbúið var að samþykkja lög sem skerða réttindi hinsegin fólks í stað þess að bæta þau og því þótti tilvalið að mótmæla. 26. nóvember stormuðum við því hönd í hönd niður í bæ í Vilníus, stilltum okkur upp fyrir framan þinghúsið og kysstumst. Einn fjölmiðill mætti á svæðið og tók okkur upp. Fólk sem átti leið inn og út úr þinghúsinu ýmist glápti eða horfði einbeitt framhjá okkur en einn og einn spurðist fyrir um málstaðinn. Löggan mætti líka en aðhafðist lítið. Það er ekki ólöglegt að kyssa aðila af sama kyni opinberlega – en það verður ólöglegt eftir 1. mars nk. – og við vorum ekki nógu mörg til að teljast ólöglegir mótmælendur.

Á meðan mótmælunum stóð fór ýmislegt í gegnum höfuðið á okkur og afstaða hópsins til gjörningsins var ekki einungis jákvæð. Sumir kusu að taka ekki þátt, aðrir tóku þátt en hræddust allan tímann viðbrögðin og mögulega handtöku því við vissum ekki fyrir víst hvernig lögreglan og almenningur myndi bregðast við. Ég get sagt með nokkurri sannfæringu að ef ég fer aftur á eigin vegum til Litháen mun ég ekki gefa samkynhneigð mína í skyn opinberlega og sama gildir í raun um flest önnur lönd sem ég heimsæki, nema ég sé nokkuð viss um að viðhorf samfélagsins séu hlutlaus eða jákvæð gagnvart slíku. Annað er því miður ekki alltaf óhætt ef manni er annt um eigið öryggi. Í mótmælum aðgerðasinna er það oft hópkenndin sem styrkir og verndar, það er erfiðara að ráðast á hóp en einstakling. Í mótmælunum okkar fór allt á besta veg en það hefði vissulega getað farið verr og þótt ég sé stolt yfir að hafa tekið þátt verð ég að viðurkenna að mér var ekki alltaf rótt.

Hvað lærði ég svo af þessum ferðalögum og af hverju er ég að segja frá þeim hér? Ástæðan er tvíþætt. Annars vegar vil ég vekja athygli á bágum réttindum hinsegin fólks í öðrum löndum og hins vegar benda á hve framarlega Ísland stendur í þeim efnum. Þótt samfélagsleg viðhorf séu kannski nokkuð jákvæð eða hlutlaus í Berlín eru lagaleg réttindi hinsegin fólks í Þýskalandi alls ekkert frábær. Þar mega samkynja pör t.d. hvorki giftast né frumættleiða. Í Vilníus eru lagaleg réttindi samkynhneigðra ekki í framför; þau standa ekki einu sinni í stað heldur færast aftur á bak. Í Eystrasaltslöndunum er baráttan fyrir grunnréttindum samkynhneigðra rétt að byrja, þar erum við ekki að tala um baráttu fyrir að fá að ættleiða börn og giftast í kirkju, heldur fyrir að fá að elska án þess að eiga á hættu barsmíðar eða handtöku.

Hingað er ég svo komin aftur, til litlu Reykjavíkur á litla Íslandi, þar sem 80.000 manns – meira en 1/4 af þjóðinni, gott fólk – mætir og veifar regnbogafánum í Gleðigöngunni aðra helgina í ágúst. Þegar ég kveikti á perunni og kom út fyrir sjálfri mér og öðrum síðla árs 2007 átti ég ekki á hættu að vera barin, ég mátti leiða kærustuna úti á götu, ég hefði getað farið í sleik fyrir framan Alþingishúsið ef mér hefði dottið það í hug og ég mátti gifta mig, ættleiða og fara í tæknifrjóvgun. Með öðrum orðum, ég má eignast fjölskyldu og lifa fjölskyldulífi nákvæmlega eins og gagnkynhneigðir vinir mínir og hef mátt það alveg frá því ég kom út úr skápnum.

Ferðalag mitt til Litháen var eitt stórt veruleikasjokk og þar áttaði ég mig fyrst almennilega á því hvað Ísland hefur náð ótrúlega, ótrúlega langt hvað varðar réttindi samkynhneigðra á síðustu áratugum. Við megum þó að sjálfsögðu ekki sofna á verðinum. Enn er t.d. langt í land með bæði samfélagsleg viðhorf og lagaleg réttindi transfólks, ýmislegt þarf að laga og vera vakandi fyrir og við megum heldur aldrei gleyma að vera þakklát þeim sem börðust fyrir því að samkynhneigðir hafa það svona gott á Íslandi í dag. Næsta skref í glæsilegri og einstakri framfaragöngu hinsegin málefna á Íslandi verður svo kannski að taka berlínska menningu til fyrirmyndar og koma á legg svo sem eins og einni hinsegin bókabúð, safni eða alvöru tímariti…

Að lokum nokkrar hugleiðingar um Litháen og stöðu mála þar. Vinur minn frá Vilníus tjáði okkur á ráðstefnunni að samfélagsleg viðhorf þar í landi væru ekki alveg eins slæm og lagasetningin gæfi til kynna, þau eru ekki beinlínis jákvæð en samt ekki eins fjandsamleg og lögin. Mótmælin fyrir framan þinghúsið vöktu nokkra athygli og umræður og hann telur að þau hafi verið góður ísbrjótur fyrir þá umræðu sem nú er farin í gang um Baltic Pride-gönguna sem fer fram í Vilníus í maí. Það kemur varla á óvart að skiptar skoðanir eru um gönguna en félagi minn telur þó að almenn umræða um hinsegin málefni sé að aukast og það er jákvætt. Varðandi barnaverndarlögin er lítið annað að gera en sjá til hvernig framkvæmd þeirra verður eftir að þau taka gildi nú innan fárra vikna, vona það besta og hvetja baltnesku hetjurnar áfram í baráttunni gegn fordómum sem brátt verða liðin tíð á Íslandi ef þeir eru það ekki nú þegar.