Frá rauða til dauða - Járnvinnslurannsóknir í íslenskri fornleifafræði

Járn er nytsamastur allra málma. Hvert sem litið er í samfélagi nútímans má sjá notagildi þess. Járn er að finna í burðarásum bygginga, flutningsleiðum ferksvatns og í hnífapörunum á borðinu. Nánast í hverjum krók og kima. Járnið er þó ekki aðeins mikilvægt í samfélagi nútímans heldur var það einnig mikilvægt í fortíðinni, hugsanlega enn mikilvægara en það er í dag. Segja má að íslenskt samfélag fyrir iðnbyltingu hafi grundvallast á járni. Lengi hefur verið talið að rauðablástur (þ.e. vinnsla járns úr mýrarauða) hafi verið stundaður á Íslandi allt frá fyrstu tíð en hafi minnkað til muna eftir að innflutningur á járni varð algengari á 15. öld, þó sumir vilji kenna ofnýtingu skóga um. ¹ Heimildir greina þó frá því að járnbræðsla hafi verið stunduð að einhverju leyti allt fram á 19. öld og járnsmíði fram á þá 20.² Miðað við hversu mikilvægt járn hefur verið á Íslandi fyrir iðnbyltingu sætir það furðu að nánast ekkert er vitað um manneskjurnar sem það framleiddu og notuðu til smíða, járnvinnslufólkið, og vitund þeirra.³

Rannsóknir á járnvinnslu
Segja má að saga járnvinnslurannsókna eigi sér margt sameiginlegt með sögu fornleifafræðinnar á Íslandi. Rannsóknir á járnvinnslu voru í fyrstu einkum stundaðar til að brúa það bil sem sagnfræðin og fornritin höfðu skilið eftir sig en fyrstur manna til að rannsaka járnvinnslu á Íslandi var dr. Niels Nielsen sem ferðaðist um landið árin 1923 og 1924.⁴ Þegar fornritin hafa ekki verið sá grundvöllur sem fornleifarnar eru túlkaðar útfrá hefur áherslan aðallega verið á mismunandi aðferðir við járnvinnslu þar sem nútímahugtökum iðnaðar eins og “framleiðsluaðferðir“ og “framleiðslumagn“ er skeytingarlítið varpað aftur á fortíðina.⁵

Af þeim rannsóknum sem beinst hafa að járnvinnslustöðum sérstaklega má nefna að Margrét Hermanns-Auðardóttir, fornleifafræðingur, og Þorbjörn Á. Friðriksson, eðlisfræðingur, hafa skráð og kortlagt gjallvörp og járnbræðslustaði á Íslandi og sett fram þá tilgátu að járnbræðslan hafi farið fram utandyra á sumrin, í seljum, en innandyra á veturna.⁶ Kevin Smith hefur einnig rannsakað járnvinnslustaði og sett fram þá tilgátu að landfræðileg skipting hafi grundvallað muninn á járnvinnslustöðum. Járnbræðslustaðir hafi verið sérhæfðir framleiðslustaðir á hálendi en á láglendi hafi smiðjur verið heima við bæi.⁷ Undantekningar eru þó á því þar sem smiðjur finnast einnig sem ekki hafa staðið heima við bæi. Ein slík var rannsökuð af Agnesi Stefánsdóttur og Kristni Magnússyni í Reykholti og er það þeirra túlkun að sú hafi einkum verið fyrir fínni smíðavinnu, jafnvel skrautsmíði.⁸

Dæmi um smiðjur heima við bæi er smiðjan á Stöng í Þjórsárdal. Kristján Eldjárn ritaði sérstaklega um smiðjuna þar sem hann velti fyrir sér hlutverki steinþróarinnar í smiðjunni og túlkaði hana á þá leið að hægt hafi verið að standa í þrónni til að lækka vinnuhæðina í smiðjunni niður að öðrum búnaði.⁹ Kristján fjallaði einnig um rauðablástur og járnsmíði í tengslum við rannsókn sína á Þórarinsstöðum á Hrunamannaafrétti þar sem hann m.a. segir: “…bóndinn á Þórarinsstöðum hefur verið járnsmiður mikill og járngerðarmaður…“¹⁰

Þetta er þó engan veginn tæmandi listi en gefur þó ágæta mynd af þeim megin áherslum sem einkennt hafa rannsóknir á járnvinnslu. Segja má að flestar af þeim hafi einkum beinst að framleiðslunni sjálfri, oft á tíðum með megindlegum rannsóknum á framleiðslumagni þar sem nútímahugtökum úr iðnaði er gert hátt undir höfði eins og áður greindi. Í framhjáhlaupi má einnig nefna upprunarannsóknir Kristínar Huldar Sigurðardóttur þar sem hún reyndi að greina upprunastaði járns með efnafræðilegum greiningum á gripum sem fundist hafa í fornleifauppgröftum.¹¹ Því má segja að kastljósinu hafi einkum verið beint að framleiðslunni sjálfri, ekki manneskjunum sem hana stunduðu.

Undantekningin er þó Kristján Eldjárn sem fjallar um íslenska bóndann eins og tilvitnunin hér að ofan sýnir. Í frásögnum Kristjáns er sjaldan djúpt á þjóðernisrómantíkinni sem segja má að liggi eins og rauður þráður í gegnum flest hans skrif. Manneskjuleg nálgun hans er þó ferskur blær í annars manneskjusnauðri umfjöllun um járnvinnslu sem segja má að einkennist af ferlihyggju (e. processualism), strúktúralisma (e. structuralism) og dreifihyggju (e. diffusionism).

Járnvinnsla og vitund
Segja má að járnvinnslu megi skipta í tvö mismunandi stig: járnbræðslu og járnsmíði. Þegar skoðuð eru dæmi úr íslenskri fornleifafræði kemur í ljós að þessir þættir járnvinnslunnar fara einkum fram á tveimur mismunandi stöðum eins og Margrét Hermanns-Auðardóttir og Þorbjörn Á. Friðriksson og einnig Kevin Smith ýjuðu að. Járnsmíði virðist vera stunduð í smiðjum á bæjarhlaðinu en járnbræðsla virðist vera stunduð utan þess¹² þó vissulega séu til undantekningar á því.¹³ Möguleiki er því að munur hafi verið á vitund (e. identity) þeirra manneskja sem fengust við járnsmíðar og þeirra sem fengust við járnbræðslu.

Lega járnbræðslustaðanna getur stafað af hagsýnum ástæðum, t.d. að forðast eldhættu eða til að vera nær skógum og mýrum. Þjóðlýsingar mannfræðinga úr fábrotnum samfélögum greina þó frá því að járnbræðsla hefur oft fengið á sig trúarlegan eða dulspekilegan blæ. Sem dæmi má nefna að í N-hluta Eþíópíu stafar lega blástursofnsins utan við þorpin af því að járnbræðsla er talin nátengd göldrum og því eru ýmis forbönn sem tengjast bæði bræðslunni og þeim sem hana stunda.¹⁴ Þeirri tilgátu hefur verið varpað fram að svo kunni einnig að hafa verið í fortíðinni og að seiðmenn (e. shamans) hafi haft yfirumsjón með járnbræðslunni. Sá hæfileiki seiðmannsins að geta skipt um form og tekið á sig ýmis hlutverk hefur gegnt lykilhlutverki við að breyta mýrarauða eða járngrýti í málm.¹⁵ Einnig hefur verið mikilvægt að seiðmennirnir hafi kunnað þær töfraþulur sem nauðsynlegar voru við umbreytinguna.¹⁶

Sem hráefni hefur járn einnig borið með sér yfirnáttúrulegan blæ á Víkingaöld á Íslandi. Við kumlið í Hólmi í Laxárdal hefur hrájárni verið sáldrað á milli tveggja trédrumba sem staðið hafa eins og hlið á svæði rétt neðan við sjálft kumlið, sem túlkað hefur verið sem blótstaður.¹⁷ Það mætti því segja sem svo að járnbræðsla hafi einnig verið gætt yfirnáttúrulegum eiginleikum á Íslandi. Annað sem tengja mætti dulspeki og járnbræðslu er úr Egils Sögu þar sem sagt er að Skalla-Grímur hafi haft rauðablástur mikinn á vetrum. Af lýsingu Eglu að dæma gekk bersýnilega mikið á við að lýja járnið og kvað Skalla-Grímur vísu:¹⁸

Mjök verðr ár, sás aura,
ísarns meiðr at rísa,
váðir vidda bróður
veðrseygjar skal kveðja;
gjalla lætk á golli
geisla njóts, meðan þjóta,
heitu, hrærikytjur
hreggs vindfrekar, sleggjur.

Umbreyting á mýrarauða í járn hefur því verið einskonar seiður sem háður var ýmsum yfirnáttúrulegum þáttum þar sem kveðskapur hefur gegnt mikilvægu hlutverki. Þessir þættir gætu því hafa haft þau áhrif að járnbræðslustaðirnir voru tengdir yfirnáttúrulegum kröftum og því hafðir fjarri bæjarstæðinu, á jaðrinum. Hugsanlega mætti því segja að þær manneskjur sem fengust við bræðsluna hafi einnig verið á jaðrinum.

Járnsmíði virðist ekki hafa verið sveipuð þessari sömu dulspekilegu hulu og járnbræðslan. Þeir dulspekilegu eða yfirnáttúrulegu þættir sem tengja má smíðinni birtast einna helst í sögum af dvergum og dvergasmíði.¹⁹ Dvergasmíði á þó yfirleitt einungis við um mjög sérhæfða smíði og oftar en ekki gripi sem gæddir eru sérstökum hæfileikum. Því gæti verið að þessi sérhæfða smíði hafi verið sveipuð ámóta blæ og járnbræðslan en bent hefur verið á að dvergar geti einnig vísað til einstaklinga sem stóðu á jaðri samfélagsins.²⁰

Miðað við þann trúar- og dulspekilega blæ sem járnbræðsla og sérhæfð smíði virðast hafa verið sveipaðar mætti ætla að þær manneskjur sem fengust við járnbræðslu og sérhæfða smíði hafi skipað sérstakan sess í samfélaginu, jafnvel staðið fyrir utan það. Ef svo var mætti jafnvel freista þess að greina þessar manneskjur í kumlum frá Víkingaöld. Í doktorsritgerð Elrid Straume segir hann að túlka megi þau kuml þar sem yfirgnæfandi meirihluti haugfjárins séu smiðjuverkfæri sem kuml smiða.²¹

Þó það sé augljósum vandkvæðum háð að túlka kuml á þann veg að þau hafi fyrst og fremst endurspeglað starf viðkomandi manneskju í lifanda lífi²² má hugsanlega yfirfæra tilgátu Straume á íslensk kuml. Þegar haugfé úr íslenskum kumlum er kannað kemur í ljós að einstakir gjallmolar hafa fundist í nokkrum kumlum²³ sem geta rennt frekari stoðum undir yfirnáttúrulegt mikilvægi hrájárns. En þegar leitað er að gripum sem hægt er að tengja við járnvinnslu, hvort heldur járnbræðslu eða járnsmíði, finnast aðeins nokkur stök verkfæri, meðal annarra stappa sem fannst í kumli í Berufirði. ²⁴

Það er því ekki í kumlum sem finna má manneskjurnar á bak við járnvinnsluna, hvorki járnbræðslu né járnsmíði ef notast er við skilgreiningu Straume. Hugsanlega ber þetta merki þess að járnbræðsla hafi verið eins og stungið hefur verið upp á hér, á jaðri samfélagsins og því ekki sýnileg í dauðanum. Einnig getur hugsast að þessar manneskjur hafi gegnt ákveðnu trúarlegu hlutverki, verið seiðmenn, og meiri áhersla hafi verið lögð á það hlutverk fremur en járnbræðsluna í kumlinu. Mögulega má túlka staka gjallmola og smíðaáhöld sem svo að járnbræðsla og járnsmíði hafi aðeins myndað hluta af vitund þessara manneskja og hafi því ekki verið í forgrunni vitundarinnar. Úr því verður þó ekki skorið hér hvort einhver af ofangreindum möguleikum sé líklegri en annar enda hefur ætlunin með þessum pistli ekki verið að setja fram algilda tilgátu um vitund þeirra manneskja sem fengust við járnvinnslu í fortíðinni. Ætlunin hefur aðeins verið að opna dyrnar fyrir umræðu um manneskjuna og vitundina í umfjöllun fornleifafræðinga um járnvinnslu í fortíðinni, umfjöllun sem hefur svo sárlega vantað.