Frelsi og réttlæti: Réttlætislögmál Rawls og gagnrýni Nozicks 1.hluti

Bandaríkjamennirnir John Rawls og Robert Nozick voru án efa mestu stjórnspekingar 20. aldarinnar. Hvor um sig hefur haft mikil áhrif á hugmyndir manna um réttlátt stjórnarfar og mannréttindi, en Nozick lét meðal annars þau orð falla um verk Rawls að allir nútímastjórnspekingar þyrftu að taka þau til skoðunar, svo mikilvæg væru þau. Rawls og Nozick voru kyndilberar tveggja andstæðra stjórnkerfa: Nozick frjálshyggjunnar, en Rawls jafnaðarstefnu.¹ Hér verður leitast við að útskýra eitt meginatriða í kenningu Rawls, hið svokallaða mismunarlögmál, og gagnrýni Nozicks á það. Við skoðun á mismunarlögmálinu þarf að varpa ljósi á aðferð Rawls og tilgang, útskýra þau hugtök sem hann leggur til grundvallar vinnu sinni og hvaða stöðu lögmálið gegnir í kenningakerfi hans. Gagnrýni Nozicks á mismunarlögmálið verður svo að setja í samhengi við hugmyndafræði hans í heild, sem skipar allt öðrum atriðum í öndvegi en kenning Rawls. Reynt verður að gera skýra grein fyrir málaflutningi fræðinganna beggja, en undir lokin verða kenningar þeirra vegnar hvor á móti annarri og athugað hvort kenning Rawls eigi til svör við gagnrýni Nozicks. Vonandi fæst svo svar í lokin – einhvers konar svar, að minnsta kosti – við því hvort mismunarlögmálið í kenningu Rawls sé óréttlátt.

Upphafsstaða samfélagsins og tvö réttlætislögmál Rawls
Til að skilja merkingu mismunarlögmálsins þarf að gera skýra grein fyrir verkefni Rawls og umtaki lögmálsins, ef svo má segja. Mismunarlögmálið er hluti kenningar sem Rawls setti fram í nokkrum merkum ritum, því síðasta undir nafninu Justice as Fairness, eða réttlæti sem sanngirni. Kenningin er ekki heildstæð siðferðiskenning um hvernig menn skuli haga sér, eins og til dæmis siðalögmál Kants, heldur hugmynd hans um réttláta tilhögun grunngerðar lýðræðissamfélaga, og með því taldi Rawls sig hafa sætt kröfur um frelsi og jöfnuð – sem margir hafa talið vera ómögulegt.² Framsetning kenningarinnar er áhugaverð og minnir um margt á samfélagssáttmála að hætti Hobbes eða Locke. Rawls ímyndar sér ákveðna upphafsstöðu (e.original position) þar sem frjálsir og jafnir borgarar sitja við samningsborð og þurfa að ákveða með sér lögmál um tilhögun þess samfélags sem þeir munu byggja. Til að tryggja sanngjarna samningsstöðu kynnir Rawls til sögunnar fávísisfeldinn svokallaða (e. veil of ignorance), sem er gæddur þeirri náttúru að hann sviptir fólk vitneskju um allt annað en grundvallaratriði mannlífs og samfélags. Þannig vita borgara undir fávísisfeldi ekki hvaða samfélagsstöðu þeir fá eftir samninga, né heldur einstaklingsbundnar skoðanir, kynþátt, kyn, gáfur eða atgervi.³ Niðurstöðu þessara ímynduðu samninga dregur Rawls að lokum saman í réttlætislögmálin tvö.
Fyrra lögmálið er frelsislögmál sem áskilur öllum mönnum jöfn borgaraleg réttindi, s.s. tjáningarfrelsi. Það kveður þó ekki á um rétt til frelsis sem slíks, þ.e. til hvaða gjörða sem er, heldur ákveðinna réttinda sem hafa gildi í lýðræðissamfélagi. Seinna lögmálið, sem er ætlað að takmarka umfang ójöfnuðar og kveða á um skiptingu gæða, er tvískipt. Fyrri hlutinn heyrir á um jafna möguleika manna og jafnan aðgang að gæðum samfélagsins, lífskostalögmálið svokallaða. Seinni hluti seinna lögmálsins er svo mismunarlögmálið. Samkvæmt því er félags- og fjárhagslegur ójöfnuður því aðeins réttlætanlegur að hann sé í hag þeim sem minnst mega sín. Fyrra lögmálið og fyrri hluti þess seinna ganga fyrir mismunarlögmálinu, en það á að innleiða þegar hinum tveimur hefur verið fullnægt. ⁴ Hér er mikilvægt að benda á, að réttlætið sem Rawls á við hefur stjórnmálalegan skilning en ekki almennan og að réttlætislögmálin skal innleiða í grunngerð lýðræðissamfélagsins – hinn félagslega ramma sem stofnanir þess vinna innan – en það nær ekki utan um samskipti innan fjölskyldna eða samskipti ólíkra ríkja.⁵ Mismunarlögmálið hefur líka sín takmörk. Þeir sem minnst mega sín, samkvæmt skilgreiningu Rawls, eru þeir fátækustu og tekjuminnstu. Lögmálið metur því ójöfnuð á grundvelli tekna og auðs, en ekki til dæmis fötlunar, kynþáttar eða kyns.⁶ Þetta er mikilvægt atriði þegar kenning Rawls í heild sinni er metin.

Réttlæti sem sanngirni
Mismunarlögmálið, eins og áður segir, kveður því á um skiptingu gæða í samfélaginu og leyfir engan ójöfnuð nema að uppfylltu frelsislögmálinu og lífskostalögmálinu, og segir einnig til um að ójöfnuður skuli alltaf hámarka hlut þeirra sem minnst hafa, ellegar sé hann óréttmætur. En af hverju lét Rawls fyrri tvö lögmálin ekki nægja, sem gætu tryggt frelsi fólks og jöfn tækifæri? Því sá hann þörf fyrir jafn afdráttarlausa yfirlýsingu og mismunarlögmálið er? Svarið liggur í þeirri skoðun Rawls, að það sé jafn óréttlátt að mismuna fólki á grundvelli þess sem það fær í vöggugjöf, svo sem gáfna eða líkamlegs atgervis, og að mismuna fólki eftir þeirri stétt sem það fæðist inn í. Enginn verðskuldar gjafir náttúrunnar frekar en fötlun eða greindarskerðing er verðskulduð, og það samræmist ekki skilningi Rawls á réttlæti sem sanngirni að refsa fólki fyrir það sem það ræður engu um. Þessi skipting gæða af náttúrunnar hendi er hvorki réttlát né ranglát heldur aðeins staðreynd lífsins. „Réttlæti og ranglæti koma þá fyrst til sögunnar þegar stofnanir samfélagsins taka að bregðast við þessum staðreyndum“⁷, segir Rawls, og því þörfnumst við mismunarlögmálsins til að sjá til þess að fyllstu sanngirni sé gætt; til að sjá til þess að ójöfnuður af náttúrunnar hendi endurspeglist ekki í félagslegum ójöfnuði. Ef ójöfnuður er sprottinn af ákvörðunum fólks og þeirri staðreynd að það kýs að rækta hæfileika sína, öllum mönnum til bóta, getur Rawls samþykkt hann – en aðeins þá. Í mismunarlögmálinu er innifalið að allt sem náttúran gefur sé sameiginleg auðlind mannkynsins; lífið er happdrætti, og við megum ekki mismuna fólki eftir því hvaða miða það dregur.⁸ Í samfélagi sem byggist upp á réttlætislögmálum Rawls, og sérlega mismunarlögmálinu, hafa menn samþykkt að deila örlögum hvers annars. Og slíkt samfélag er sanngjarnt.⁹

Tilkallskenning Nozicks – annars konar réttlæti
Réttlætiskenning Nozicks, sem heimspekingurinn Þorsteinn Gylfason kallaði tilkallskenningu um réttlæti, má líta á sem viðbragð við kenningu Rawls og er nánast í öfgafullri andstöðu við réttlætiskenningu hans. Á meðan Rawls ásetti sér að sætta kröfurnar um frelsi og jöfnuð, áleit Nozick að slíkt væri ógjörningur og hafnaði öllum kenningum sem setja skiptingu gæða í samfélaginu reglur. Hver svo sem skiptireglan er, segir Nozick, er hún alvarlegt brot á réttindum einstaklingsins.¹⁰ Í stað jafnaðarkenninga í anda Rawls framreiðir Nozick kenningu sína um náttúrurétt, tilkallskenninguna, byggða á hugmyndum Lockes um rétt manna til frelsis og eigna. Í grunninn er tilkallskenningin einföld: Réttlát skipting gæða er fólgin í því einu, að fólk hafi tilkall til þess sem það á og hafi eignað sér það án þess að brjóta á rétti annarra. Nozick horfir því til sögunnar til að meta réttmæti skiptingar, en ekki endanlegrar skiptingar eins og Rawls.¹¹
Tilkallskenningin samanstendur af þremur meginreglum og að þeim uppfylltum er réttlætinu fullnægt. Fyrsta reglan er aflaregla um réttmæti eignatöku, önnur reglan er skiptaregla er tilgreinir hvenær rétt hefur verið staðið að flutningi eigna frá einum manni til annars, en sú þriðja, reisnarreglan, er eins konar varnagli á hinar tvær þ.e. henni er ætlað að leiðrétta óréttlæti sem hlýst af broti á þeim og í því tilviki endurskipa illa fengnum eignum. Það sem leiðir af reglum Nozicks er það, að sé fyrstu reglunum tveimur fullnægt er skipting gæða og auðs samfélagsins réttlát, hve ójöfn sem hún kann að vera, og ríkisvaldið hefur ekkert umboð til að ráðstafa málum til annars vegar. Þess vegna, segir Nozick, er lágmarksríkið eina réttlætanlega tegund ríkisvalds. Lágmarksríkið ver frelsi borgara sinna fyrir morði og ránum með lögum og sér til þess að afla- og skiptareglunum sé fylgt, en lengra ná umsvif þess ekki. Allt tal um skiptingu gæða og dreifingu auðs eftir fyrirfram ákveðnu mynstri er sem eitur í augum Nozicks og því gefur að skilja að honum finnst mismunarlögmál Rawls fullkomlega óréttlætanlegt.¹²

Vandinn með Wilt Chamberlain
Gagnrýni Nozicks á jafnaðarkenningar kemur einna skýrast fram í dæmi hans af körfuboltamanninum Wilt Chamberlain. Ímyndum okkur að krafa réttlætisins sé sú að allir samfélagsþegnarnir hafi jafnt. Segjum svo, að Wilt Chamberlain bjóðist til að sýna listir sínar í körfuboltanum gegn vægu gjaldi sem áhorfendur borga og rennur til hans eins. Að lokum hafa svo margir komið að sjá hann að hann er orðinn miklu ríkari en allir aðrir. Og hér, segir Nozick, lendir jafnaðarmaðurinn í klípu. Á hann að taka peningana af Chamberlain og skipta þeim á milli fólks, og þannig hafna því í raun að fólk hafi haft frelsi til að ráðstafa þeim (þ.e. ákveða að greiða Wilt aukalega fyrir listir sínar), eða á hann kannski að sætta sig við þessa nýju tekjuskiptingu og kyngja mótsögninni sem er á milli fyrri skilnings hans á réttlætinu og núverandi stöðu? Eina leiðin fyrir jafnaðarmanninn er að hafna því að frelsi og jöfnuður geti farið saman. Nozick sjálfur, með tilkallskenningu sinni, getur hins vegar sagt kokhraustur: Aðdáendur Chamberlains greiddu honum af fúsum og frjálsum vilja fyrir að drippla bolta, með peningum sem þeir höfðu eignast með réttmætum hætti, og því stangaði misskiptingin í kjölfarið á engan hátt í stúf við réttlætið. Ójöfnuðurinn er í fullu samræmi við aflaregluna og skiptaregluna, og þannig einnig í samræmi við réttlætið.¹³

Að eiga sjálfan sig með húð og hári
Hér þarf að huga að skilningi Nozicks á frelsi og mannréttindum og grundvelli tilkallskenningarinnar. Kant sagði að menn ættu að koma fram við aðra menn sem markmið í sjálfum sér en ekki tæki, og Nozick gerði þessa hugmynd að sinni. Locke sagði að allir menn hefðu af náttúrunnar hendi rétt til frelsis og eigna, og Nozick byggir einmitt kenningu sína á þessum hugmyndum. Frjáls maður er því sem fær að ráða sér sjálfur en er ekki komið fram við sem tæki, og rétti hans til eigna eru ekki sett mörk af ríkisvaldinu með kerfisbundinni skiptingu auðs. Þar af leiðandi er eignarrétturinn honum afar hugleikinn og bundinn frelsishugtakinu föstum böndum.¹⁴ Nozick áleit, að ekki aðeins hefðu allir menn tilkall til veraldlegra eigna, heldur ættu þeir einnig sjálfa sig með húð og hári og öll höft á ráðstöfun manna með sjálfa sig væri frelsisskerðing. Vinna manns er einnig hans eign. Þess vegna er skatttekja ríkisvaldsins ekkert annað en frelsisskerðing og mannréttindabrot dulbúið sem réttlæti, og í raun engu skárri en nauðungarvinna. Nozick leit þannig á, að tæki ríkið ákveðið hlutfall af tekjum manns og notaði það til að jafna hlut annarra í samfélaginu og tryggja þeim einhver gæði eða réttindi, hefði ríkið þar með brotið á mannréttindum hans því að skatttekjan væri ekki af fúsum og frjálsum vilja (tekjuhá manneskja gæti hins vegar látið fé renna til líknarstarfa af fúsum og frjálsum vilja, Nozick sæi ekkert athugavert við það). Tökum dæmi frá Nozick. Tveir menn búa í ríki sem krefst skatta af þegnum sínum eftir að ákveðnu lágmarkstekjumarki hefur verið náð. Annar þeirra kýs að vinna ekki meira en sem nemur lágmarkinu, svo hann geti framfleytt sér, og borgar því engan skatt, en hinn langar í 12 milljón króna jeppa og þarf því að vinna baki brotnu upp í skuldina (þetta var Íslendingur; hann fékk lán og ætlaði að borga eftir á). Sá skilar því stórum hluta tekna sinna í samhjálparsjóð ríkisins, en hinn engu, allt út af því að hann langaði ekki í jeppa heldur lét sér nægja að horfa á sólarlagið. Þetta, segir Nozick, eru óréttmæt ríkisafskipti og brot á eignarrétti einstaklingsins yfir sjálfum sér, og jafngildir í raun því að ríkið álíti sig eiga hann að hluta til.¹⁵ Lágmarksríkið, sem hlutast ekkert til um líf einstaklingsins nema til að tryggja honum vernd, er hið eina sem virðir rétt manna; hið eina sem fer ekki með einstaklinginn sem tæki heldur treystir honum sjálfum fyrir því verkefni að vera maður.¹⁶