Frelsi og réttlæti: Réttlætislögmál Rawls og gagnrýni Nozicks 2.hluti

Í fyrri hluta þessarar greinar kynntum við Bandaríkjamennina John Rawls og Robert Nozick til sögunnar, en þeir voru meðal mestu stjórnmálaheimspekinga 20. aldarinnar. Jafnaðarmaðurinn Rawls setti fram kenningu um réttlæti í lýðræðissamfélögum sem hann taldi sætta hugmyndir manna um frelsi og jöfnuð, en Nozick, sem var frjálshyggjumaður, áleit slíkt ómögulegt. Í þessum seinni hluta er gagnrýni Nozicks á kenningar Rawls metin og vegin, og því gert skóna að Nozick hafi á tíðum mistúlkað hugmyndir Rawls. Einnig er ósætti þeirra rakið til ágreinings um hugtakið frelsi og merkingu þess, en frelsið var einmitt hornsteinn í kenningum þeirra beggja. Til gamans má geta að þeir kumpánar Rawls og Nozick kenndu á sama tíma við Harvard í Bandaríkjunum, enda samtímamenn og hitamenn um sömu mál. Þeir létust báðir árið 2002.

Jöfnuður og frelsi – heldur gagnrýni Nozicks vatni?
Rawls taldi kenningu sína um réttlæti sætta hugmyndir manna um jöfnuð og frelsi en Nozick hélt því fram að slíkt væri ómögulegt og taldi sig geta sýnt fram á það með einföldum dæmum. Þó þarf ekki að vera að Nozick hafi haft rétt fyrir sér, eða að hann hafi dæmt kenningu Rawls réttilega. Rawls lagði til dæmis á það áherslu að réttlætislögmálin ættu aðeins við um grunngerð lýðræðissamfélaga en næðu ekki til einstakra skipta manna á milli, en Nozick sýnir í dæmi sínu um Wilt Chamberlain að hann túlkaði Rawls einmitt þannig. Nozick áleit, að samkvæmt Rawls væri réttlætanlegt að útvega blindum mönnum auga með því að gefa þeim auga úr heilbrigðum einstaklingum – þetta væri skipting gæða eftir hugmynd Rawls. En þessu hefði Rawls alfarið hafnað. Í fyrsta lagi stangast slíkar meðfarir á við fyrra réttlætislögmálið, sem gengur fyrir hinu síðara, og í öðru lagi nær þetta langt út fyrir verkasvið lögmálanna, sem eins og áður segir eiga heima í grunngerð samfélagsins og miðast að því að skipta tekjum á réttlátan hátt, en ekki líkamspörtum.¹⁷
Einnig virðist gagnrýni Nozicks á afskipti ríkisvaldsins í kenningu Rawls á stundum ótraust. Eins og áður segir telur Nozick að með skatttekju brjóti ríkisvaldið á frelsi einstaklingsins og komi fram við hann sem ófrjálsa veru, tæki en ekki markmið út af fyrir sig. En því getur ekki verið, að skatttekja með það að sjónarmiði að veita öllum mönnum kost á mannsæmandi lífi sé einmitt aðferð sem samræmist grundvallarsjónarmiðum Nozicks? Væri ekki rökrétt, í ljósi þess hve óblíðum höndum lífið fer um fólk, að sjá skatttekju sem frjálsa fórn allra til velferðar hvers og eins? Auk þess talar Nozick aðeins um tvær manngerðir í dæmi sínu um skatttekju: Þann sem langar í dýra jeppann, og þann sem ákveður að vinna ekki meira en fyrir grunnframfærslu sinni. Svona dæmi yfirsést sá hluti manna sem einhverra hluta vegna getur ekki unnið og fær því aldrei tækifæri til að velja, og þarfnast aðstoðar samfélagsins til að lifa mannsæmandi lífi. Mismunarlögmál Rawls ætti að sjá til þess að jafna hlut þessa fólks – og virðist því koma fram við það af meiri virðingu heldur en hið hlutlausa lágmarksríki Nozicks.¹⁸ Eina svar Nozicks við áhyggjum yfir þeim sem lenda undir, er staðhæfing hans um að kapítalískt samfélag, leitt áfram af tilkallskenningunni, geti framleitt svo mikið að áhyggjur séu óþarfar.¹⁹ Þó er erfitt að sjá hvernig aukin framleiðni leiði til þess að nóg sé handa öllum – leiðir hún ekki frekar til vaxandi misskiptingar?
Í kenningu sinni gerir Nozick frekar lítið úr reisnarreglunni, sem á að leiðrétta það óréttlæti sem verður til þegar eignir eru illa fengnar eða einstaklingur gengur á rétt annarra við eignatöku sína. Þó er ekki fullljóst af máli Nozicks hvernig reisnarreglan hljómar eða hvernig henni er beitt, jafnvel þótt sagan sé augljóslega mörkuð óréttlæti og óréttmætri eignatöku eins og Nozick skilgreinir hana (og þetta viðurkenni Nozick). Hann býður ekki upp á neinar raunverulegar aðferðir við að framfylgja réttlætinu í krafti reisnarreglunnar og því virðist sem kenning hans sé of fjarlæg raunveruleikanum til að hægt sé að beita henni á hann.²⁰ Það mætti jafnvel segja að eins og samfélag manna er í dag yrði reisnarreglan svo fyrirferðarmikil – ef allt óréttlæti ætti að leiðrétta – að hún slagaði hættulega upp í hin umfangsmiklu skattkerfi velferðarríkjanna. Og það hefði nú ekki verið Nozick að skapi.
Að lokum má nefna hugmyndir Nozicks um frelsið og eignarréttinn. Nozick gat ekki litið öðruvísi á en svo að ríkisvald sem setur mönnum mörk og takmarkar þannig gjörðir þeirra að einhverju leyti skerði frelsi einstaklingsins – en hvaða frelsi er það? Frelsið mætti skilgreina allt öðru vísi, og í leiðinni benda á að það er alls óljóst að þau höft sem lýðræðisþjóðfélag setur mönnum séu ekki einmitt tilkomin af vilja mannanna. Það er sannarlega þröngur skilningur á frelsinu að líta á öll höft, allar reglur, sem frelsisskerðingu og varla í samræmi við daglegt líf fólks í samfélaginu eða innan veggja heimilisins. Þannig er það heldur ekki ljóst að skatttekja af vinnu einstaklings, sem býr af fúsum og frjálsum vilja (hann gæti flutt burt!) í lýðræðisþjóðfélagi eftir höfði Rawls, sé brot ríkisvaldsins á eignarréttinum.

Réttlæti mismunarlögmálsins – eða leitin að regnboganum…
En að endingu, er mismunarlögmálið í kenningu Rawls ranglátt? Svar Nozicks yrði afdráttarlaust já, svar Rawls nei – hann setur það jú fram sem hluta af skilgreiningu sinni á réttlæti. Hér liggur kannski hundurinn grafinn. Leiðir Rawls og Nozicks í leit þeirra að réttlætinu skiljast að mjög snemma vegna þess að þeir samþykkja ekki frelsisskilgreiningu hvors annars og því hlýtur réttlætið, hið algilda réttlæti sem þeir ganga út frá sem vísu, að taka á sig ólíkar myndir í meðförum þeirra. Svo gæti aftur á móti vel verið að hvorki mismunarlögmál Rawls né tilkallskenning Nozicks hafi nokkuð með réttlæti að gera og að það sé hreinlega ekki hægt að tala um réttlæti sem neitt algilt lögmál. Hugmynd okkar um réttlæti sé þá bara dregin af einstökum atvikum sem við fellum dóma um – réttlátt eða ranglátt – og við blekkjum sjálf okkur með leitinni að því rétt eins og þegar börn leita að uppgöngunni á regnbogann. Leitin sjálf hlýtur þó að hafa eitthvert gildi og þar sem okkur ber að haga samfélaginu einhvern veginn verð ég að hallast á sveif með Rawls. Ég held að við rækjumst oftar á atvik sem okkur þættu réttlát í jafnaðarsamfélagi Rawls en frjálshyggjulandi Nozicks – en hvort það gerir mismunarlögmálið réttlátt, veit ég ekki.