Friðarverðlaunahafi krefst stefnubreytinga

Norska nóbelsverðlaunanefndin ákvað á föstudaginn síðastliðinn að veita Muhammad Yunus, bankastjóra og hugmyndasmið Grameen bankans í Bangladesh, friðarverðlaun Nóbels í ár. Að sögn verðlaunanefndarinnar hefur Grameen bankinn unnið ötullega að auknum friði í heiminum með örlánastarfsemi sinni sem hefur hjálpað fjölda fólks að auka efnahagsleg og félagsleg tækifæri sín. Upphaf Grameen bankans má rekja til þeirrar uppgötvunar Yunus að mikill fjöldi fátækra í þorpum Bangladesh þurftu ekki nema örlitla upphæð til að auka efnahag sinn, t.d með því að koma af stað atvinnurekstri eða auka landbúnaðarframleiðslu sína. Bankar landsins neituðu hins vegar að leggja fram þessar upphæðir því að lánþegarnir höfðu ekki tök á því að leggja fram stofnfé. Yunus hóf í kjölfarið að lána sjálfur smáar upphæðir til fátækra einstaklinga í heimabæ sínum í Bangladesh og í kjölfarið stofnaði hann Grameen bankann árið 1976. Í dag lánar bankinn smáar upphæðir til um 6, 6 milljóna kvenna í fjölmörgum þorpum víða um Bangladesh og hafa lánin að stórum hluta aukið lífsskilyrði og efnahagsleg tækifæri kvenna víða í þorpum Bangladesh.

Starfshættir Granmeen bankans eru um margt mjög ólíkir öðrum bönkum og efnahagsstofnunum. Allra fátækustu hópar samfélagsins eru oft ekki álitnir mögulegir lánþegar hjá flestum bönkum en Grameen bankinn hefur það að stefnu að setja allra fátækasta fólkið í hverju þorpi í forgang þrátt fyrir skort þeirra á stofnfé. Þvert á bölsýnisspár annarra banka í landinu hefur um 98 prósent lánþega tekist að standa í skilum við bankann. Rekja mætti þá velgengi til þess að náið er fylgst með lánþegum og verkefnum þeirra og eru starfsmenn bankans sérstaklega þjálfaðir til að vinna náið með lánþegum. Yunus leggur áherslu á að sú aðferð að vinna með fátækustu aðilum hvers samfélags sé mun líklegri til að skila árangri en umfangsmiklar staðlaðar aðgerðir alþjóðlegra stofnanna á borð við Alþjóðabankann. Yunus bendir á að stjórnendur Alþjóðabankans einblína oftast á að auka hagvöxt en að varasamt sé að leggja að jöfnu efnahagsleg tækifæri einstaklinga og aukinn hagvöxt. Orð Yunusar má þannig setja í samhengi við þær fjölmörgu gagnrýnisraddir um að stefna Alþjóðabankans í þróunarmálum á síðustu 30 árum, svokölluð kerfislæg aðlögun, hafi ekki tekist á heildina litið að bæta lífsskilyrði fátækra einstaklinga innan lántökulanda þó að hagvöxtur í einstökum löndum hafi aukist.

Yunus leggur til að stefnumótun alþjóðabankans verði tekin til róttækrar endurskoðunar. Alþjóðabankinn verði að setja í forgang að útrýma fátækt með því að auka félagsleg tækifæri einstaklinga frekar en að einblína á að auka hagvöxt sem skilar sér oft í aukinni misskiptingu auðs í samfélaginu og mikilli greiðslubyrði viðkomandi samfélaga. Yunus bendir á að í núverandi ástandi sé bankakerfið bæði á staðbundnum og alþjóðlegum vettvangi þess eðlis að það útskúfi þeim sem mest þurfa á hjálpinni að halda, þeim fátækustu og þá sér í lagi ómenntuðum konum. Yunus leggur ennfremur áherslu á að aðferðir Grameen bankans til að koma í veg fyrir slíka útskúfun hafa skilað árangri og að alþjóðasamfélagið gæti lært mikið af þeim aðferðum.

Yunus leggur áherslu á að til þess að útrýma fátækt er nauðsynlegt að uppræta ýmsar ranghugmyndir og fordóma um fátæka sem hann telur að séu ríkjandi í bankakerfinu, bæði á staðbundnum og alþjóðlegum vettvangi. Hugmyndin um að fátækir séu í sjálfskapaðri stöðu vegna leti eða skorts á hæfileikum hefur reynst ansi lífsseig að mati Yunus. Slíkir fordómar eru m.a ástæðan fyrir því að bankar séu tregir til að lána fátækum fé og að sjaldan sé hlustað á raddir þeirra þegar kemur að stefnumótun á alþjóðlegum vettvangi. Yunus bendir á að þessar hugmyndir um fátæka séu afar villandi. Fátækir eru fyrst og fremst fórnalömb slæmra aðstæðna og vinna oftar en ekki harðari höndum en aðrir. Hinsvegar hafa þeir oft ekki tök á að rækta hæfileika sína til jafns við þá sem betur eru staddir fjárhagslega, bendir Yunus á. Í starfi sínu við Grameen bankann hefur hann þannig lagt áherslu á að gefa þeim fátækustu í hverju þorpi tækifæri til þess að nýta hæfileika sína til þess að auka efnahagsleg tækifæri sín, t.d með útsjónarsamri atvinnusköpun.

Starf Grameen bankans er einnig sérstakt fyrir þær sakir að um 97 prósent lánþegenda eru konur. Stefna bankans að lána sérstaklega konum kemur þó ekki á óvart í ljósi þess að konur eru oftast verr settar efnahagslega en karlar í þorpum Bangladesh sem og víðar. Markmið Grameen bankans er að vinna að auknu efnahagslegu jafnrétti karla og kvenna og að auka völd kvenna og sjálfsöryggi á efnahagslega sviðinu. Því markmiði er ekki einungis unnið að með lánunum heldur býður bankinn einnig konum samfélagsfræðslu, ókeypis kennslu í lestri og skrift og heilbrigðisfræðslu. Stefna bankans er sérlega mikilvæg er tekið er mið af gagnrýni margra fræðimanna á karllægni þróunarverkefna. Rannsóknir hafa sýnt fram á það þróunarverkefni á vegum Alþjóðabankans og fleiri stofnanna skila sér ekki að nógu miklu marki til kvenna heldur eru mörg verkefnin sniðin fyrst og fremst með karlkyns þáttakendur í huga. Með því að einblína á aukinn hagvöxt fer oft forgörðum hjá stofnununum að huga að auknu efnahagslegu jafnrétti karla og kvenna. Yunus telur hins vegar að með því að leggja áherslu á samfélagsfræðslu til kvenna samhliða lánunum hafi bankanum tekist að auka lífsskilyrði um 90 prósent þeirra kvenna sem tekið hafa lán hjá honum.

Hugmynd Yunus um mannúðlega bankastofnun hefur fengið góðan hljómgrunn víða um heim. Þegar hafa risið svipaðir bankar í Afríku, Mið-Austurlöndum og víðar um Asíu. Draumur Yunus er að stofna útibú út um allan heim og öðlast svo stóran styrktarsjóð að bankastofnun hans verði jafn stór í umsvifum og Alþjóðabankinn. Nóbelsverðlaunaféð, sem er um 100 milljónir króna, kemur vafalaust að góðum notum við að stíga skref í átt að þessu stórhuga markmiði. Slíkur Alþjóðbanki fólksins, eins og Yunus nefnir hugmyndina, gæti vel verið raunhæft alþjóðaafl á tímum þar sem æ fleiri gagnrýna umfangsmiklar aðgerðir Alþjóðabankans og binda vonir við grasrótarstarfsemi til að leita betri lausna í þróunarmálum.